Όλα τα άρθρα του/της Matina Goga

Δημιουργώ το λεξιλογικό σύμπαν του «ρατσισμού»

Ακολουθεί η περιγραφή των βημάτων της ερευνητικής μου προσπάθειας μέχρι να καταλήξω στον συγκεκριμένο τίτλο αυτής της εργασίας. Η αρχική ιδέα να ασχοληθώ με το συγκεκριμένο θέμα υπήρχε πριν από την εκπόνηση της εργασίας, η τελική διατύπωση όμως ήρθε με την ολοκλήρωσή της, μετά την έρευνα σε διαδικτυακές πηγές.

Στόχοι έρευνας

  1. Αναζήτηση κατάλληλων και έγκυρων ψηφιακών πηγών, για σχετικά κείμενα και λεξικά
  2. αξιοποίηση ψηφιακών λεξικογραφικών υπηρεσιών (ερμηνεία, ετυμολογία, συνώνυμα, αντώνυμα)
  3. ψηφιακή διευκόλυνση αποδελτίωσης της οικογένειας λέξεων

Μέθοδος αναζήτησης

  1. Αναζητήθηκαν αξιόπιστες διαδικτυακές τοποθεσίες ολοκληρωμένων άρθρων. Επέλεξα να εστιάσω στις ακόλουθες διαδικτυακές πηγές: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ΤΟ ΒΗΜΑ, PROTAGON, ANTIBARO, ΟΗΕ, ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ,
  2. αξιοποιήθηκε το ηλεκτρονικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, μέσα από την Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα
  3. αξιοποιήθηκε η υπηρεσία αναζήτησης του Ε.ΚΕ.ΒΙ. biblionet.gr
  4. αξιοποιήθηκε το εργαλείο Λεξισκόπιο της εταιρείας Neurolingo.

Μεθοδολογικά προβλήματα

Ένα ζήτημα, όχι απαραίτητα πρόβλημα, είναι το γεγονός πως αρκετά χρήσιμα για την συγκεκριμένη εργασία λεξικά (π.χ. το Αντιλεξικόν του Θ. Βοσταντζόγλου) διατίθενται μόνο σε έντυπη μορφή.

Έκταση – αποτελέσματα αναζήτησης

  1. Αναζητήθηκαν και επιλέχθηκαν 26 (ενδεικτικός αριθμός) άρθρα από τις ανωτέρω ενημερωτικές τοποθεσίες με βάση τις λέξεις-κλειδιά: ρατσισμός, ξενοφοβία,
  2. καταρτίστηκε πίνακας λέξεων ανά γραμματική κατηγορία (ουσιαστικά, ρήματα, επίθετα) σχετικών με τη θεματική ενότητα του ρατσισμού,
  3. αναζητήθηκε και καταγράφηκε από το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής η ερμηνεία των απαιτητικών όρων.

Δυσκολίες αναζήτησης

Δεν είναι εύκολο να βρεθούν και να αξιοποιηθούν αρκετά φερέγγυα ψηφιακά ερμηνευτικά, ετυμολογικά λεξικά και λεξικά συνωνύμων / αντωνύμων. Άρα, χρειάζεται η συνδρομή έντυπου λεξικογραφικού υλικού από βιβλιοθήκη.

Θέματα αξιολόγησης των αποτελεσμάτων της αναζήτησης

Τα ηλεκτρονικά εργαλεία και οι ψηφιακές υπηρεσίες που αξιοποιήθηκαν, κρίνονται ως μερικώς επαρκή για την εξυπηρέτηση των αρχικών στόχων της εργασίας.

Στάδια δόμησης των τελικών αποτελεσμάτων της εργασίας

  1. Συγκέντρωση των κειμένων
  2. λεξιλογική επεξεργασία του αντλημένου υλικού
  3. κατάρτιση λεξικογραφικού πίνακα ανά γραμματική κατηγορία
  4. αναζήτηση ορισμών / σημασιών στα απαιτητικά λήμματα

Προτάσεις

Από τα 26 κείμενα που παρατίθενται πιο κάτω, αποδελτιώθηκαν 313 λέξεις (162 ουσιαστικά, 83 επίθετα και 68 ρήματα), τα οποία κατατάχθηκαν σε συγκεντρωτικό πίνακα ανά γραμματική κατηγορία.
Ενδεικτικά, μετά τη διαδικασία που περιγράφηκε (άντληση κειμένων, επιλογή λέξεων και αναζήτηση σημασιών) θα μπορούσαν να ανατεθούν επιπλέον στους μαθητές οι παρακάτω ασκήσεις:

  • ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
  1. Να συντάξουν καταλόγους συνωνύμων & αντωνύμων λέξεων.
  2. Να εξασκηθούν στην ετυμολογία καταρτίζοντας τις διαδρομές των αρχικών εννοιών των λέξεων που διαμορφώνουν το τελικό λεξιλογικό περιβάλλον των κειμένων.
  3. Να ασχοληθούν με «λεξιπλαστικές» κατασκευές, όπως π.χ. μαζάνθρωπος, υπερπατριωτισμός, παγκοσμιοποιητικός, και να διερωτηθούν για την προέλευση (ελληνική ή ξένη) και τη λειτουργικότητά τους στο κείμενο.
  • ΥΦΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
  1. Να διερευνήσουν αν προτιμώνται περισσότερο και σε ποια κείμενα τα ρήματα ή τα ουσιαστικά και κατ’ επέκταση να εξετάσουν αν αναδεικνύεται το Υποκείμενο στον λόγο ή αν υπάρχει τάση για αφαιρετική διατύπωση.
  2. Να αναζητήσουν μέσω του εργαλείου της εύρεσης (στον κειμενογράφο word) Ονοματικά Σύνολα και να συμπληρώσουν τον πίνακα με τις περιπτώσεις που συναντούν στα κείμενα (π.χ. ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί, όπως με τη λέξη κακομεταχείριση: απάνθρωπη κακομεταχείριση, ή ετερόπτωτοι προσδιορισμοί, όπως: κακομεταχείριση θυμάτων) σχολιάζοντας τη γλωσσική αυτή επιλογή.
  3. Να αξιοποιήσουν τη στίξη και να αναρωτηθούν για το εκάστοτε σημασιολογικό φορτίο της (π.χ. χρήση εισαγωγικών με συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας, π.χ. «ορθή κατεύθυνση», «αντιρατσιστικός», «σπερματικός λόγος»).
  4. Να συνδέσουν συγκεκριμένες υφολογικές επιλογές με την ταυτότητα του γράφοντος (π.χ. πολιτικός, δημοσιογράφος, πανεπιστημιακός κ.λπ.) και τον επικοινωνιακό στόχο του κειμένου.
  5. Εναλλακτικά, να σχολιάσουν την εικονογράφηση των άρθρων σε συσχετισμό με το συγκεκριμένο τους θέμα (διαθεματική προσέγγιση).
  6. Τέλος, μπορούν να συζητηθούν ζητήματα επιλογών:
  • ύφους (σύνδεση του ύφους με τα κίνητρα γραφής, την ιδιότητα του συντάκτη,     τη μόρφωσή του, κ.λπ.),
  • επικοινωνιακής δεξιότητας των συγγραφέων,
  • ειδολογικής διάκρισης των κειμένων και
  • να επεκταθεί ο προβληματισμός ως προς το ποια άλλα κείμενα και από ποιες πηγές θα συμπλήρωναν το πλαίσιο της εργασίας.

Κατάλογος επιλεγμένων άρθρων από την διαδικτυακή αναζήτηση

  1. Ταξίδι φυγής
  2. Τι κρύβει η μαντίλα
  3. Ακροδεξιές φωνές ορίζουν την πολιτική ταυτότητα της Ευρώπης
  4. Δίκη κατά ιδρυτή ξενοφοβικού κόμματος
  5. Το ζευγάρι που κυνήγησε τους ναζί
  6. Φωτιές υπό επευφημίες, προπηλακισμοί προσφύγων
  7. Ο «ανθρωπισμός» της μαύρης κουκούλας
  8. Σβήσε τους μύθους τους στην Ελλάδα
  9. Νέα φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός
  10. Ο φασισμός δεν έχει χρώμα
  11. Ο ρατσισμός του αντιρατσιστή
  12. Ο ρατσισμός δεν περνάει με αντιβιοτικά
  13. Οι αυταπάτες της Ευρώπης
  14. Μια γενιά χωρίς ρατσισμό
  15. Η τακτική της κατασκευής εχθρών
  16. Παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων
  17. Μαζική ψυχολογία του ερωτικού φασισμού
  18. Έχουμε πόλεμο με το φασισμό
  19. Επιστρέφει στην Ευρώπη ο φασισμός;
  20. Επίθεση σε Τραμπ λόγω Κου Κλουξ Κλαν
  21. Παιδική πορνογραφία και ρατσισμός
  22. Ανθρωπισμός α λα καρτ
  23. 150 χρόνια μετά ο ρατσισμός ξαναφουντώνει
  24. Διεθνής ημέρα θύματων δουλεμπορίου
  25. Διεθνής ημέρα εξάλειψης φυλετικών διακρίσεων
  26. Ανεξερεύνητες παράμετροι δημοκρατικής παιδείας

Ορισμός της λέξης:

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ [ = η αντίληψη εκείνων που πιστεύουν ότι η δική τους φυλή είναι ανώτερη από τις άλλες που η φύση τις έχει καταδικάσει σε κληρονομική κατωτερότητα· (πρβ. φυλετικές διακρίσεις): Ο ~, παρόλο που είναι επιστημονικά αστήρικτος, αποτελεί σημαντικό παράγοντα πολιτικού ανταγωνισμού. H ιδεολογία του ρατσισμού μόνο μίσος και φανατισμό εμπνέει. || Kοινωνικός ~, για ανάλογη αντίληψη και συμπεριφορά σε βάρος κοινωνικών ομάδων που μειονεκτούν ή διαφέρουν.]

ΠΗΓΗ: Λεξικό της κοινής νεοελληνικής

ΠΙΝΑΚΕΣ ΛΕΞΕΩΝ
Ουσιαστικα Επιθετα Ρηματα
αγανάκτηση
ακρωτηριασμός
αλληλεγγύη
αλλοδαπός
αλλοτρίωση
αναστοχασμός
ανάχωμα
ανεπάρκεια
ανθρωπότητα
ανομία
ανοχή
αντίδραση
αντισημιτισμός
ανωτερότητα
αξίωση
απέλαση
αποδυνάμωση
αποκλεισμός
αποστέγνωση
αποφασιστικότητα
άρνηση
αρνησιπατρία
αστραπιαίος
άσυλο
ασωτία
αυταπάτη
αυτοδιάθεση
αυτοσυντήρηση
αυτόχθων
αφανισμός
αφομοίωση
βανδαλισμός
βαρβαρότητα
βαρβαρότητα
βία
βιαιοπραγία
γενίκευση
γενοκτονία
γκέτο
δεσποτεία
δημοκρατία
διάκριση
διάκριση
διάλυση
διαφορά
διαφορετικότητα
διαχωρισμός
διεθνισμός
δικαίωμα
δικτατορία
δόγμα
δουλεία
δουλεμπόριο
έγκλημα
εθνικισμός
εθνογένεση
εθνοκάθαρση
εμπρησμός
ένστικτο
ενσωμάτωση
εξαθλίωση
εξάλειψη
εξάλειψη
εξάρτηση
εξουσία
επαρχιωτισμός
επαρχιωτισμός
επαφή
επίθεση
επιρροή
έριδα
θύμα
θυματοποίηση
ιδεοληψία
ιδιοπροσωπία
ιθαγένεια
ισότητα
καθαρότητα
καθαρότητα
κακομεταχείριση
κακοποίηση
καπηλεία
καταπάτηση
καταπίεση
καταπολέμηση
κινητοποίηση
κουκούλα
κυβερνοεκφοβισμός
κυνισμός
λάβαρο
μαζικός
μειονότητα
μεσσιανισμός
μεταμέλεια
μετανάστης
μετατόπιση
μεταχείριση
μισαλλοδοξία
μίσος
μνήμη
μύθευμα
ναρκισσισμός
οικειοποίηση
οικουμενικότητα
ομοιογένεια
οργή
ορθότητα
ορυμαγδός
ουτοπία
οχλοκρατία
πάλη
παραβίαση
παρανομία
παραπλάνηση
παραχάραξη
παρέκκλιση
πατριωτισμός
περηφάνια
περιθώριο
περιθωριοποίηση
περιφρόνηση
πογκρόμ
πόλεμος
πολυπολιτισμικότητα
αδιαφανής
αδιερεύνητος
αδύναμος
ακραίος
ακροδεξιός
αμείλικτος
αμιγής
αμοιβαίος
ανεξέλεγκτος
ανεπαίσθητος
ανεπαρκής
ανήθικος
ανθεκτικός
αντιπαθής
αντιρατσιστής
άπατρις
άπατρις
αποδεκτός
απροετοίμαστος
αρνητικός
αρχέγονος
ασύδοτος
αυθαίρετος
αχαρακτήριστος
βιτριολικός
γηγενής
διαπολιτισμικός
διαπολιτισμικός
διχαστικός
έγχρωμος
εγχώριος
εθνικολαϊκιστικός
εθνικός
εθνοτικός
ελαστικός
έμμεσος
εμφύλιος
ένοχος
επεκτατικός
επιβλαβής
επικίνδυνος
ευάλωτος
εύθραυστος
ευφημιστικός
ηλεκτρονικός
θεσμικός
ισότιμος
καταστρεπτικός
καυστικός
κοσμοπολίτης
κτηνώδης
κυριαρχικός
λεκτικός
μαύρος
ναζιστικός
ξένος
ξενοφοβικός
ομοϊδεάτης
παθολογικός
πανίσχυρος
παράτολμος
περιούσιος
πολεμικός
πολυδιάστατος
πολυφυλετικός
προνομιούχος
προπαγανδιστικός
προσχηματικός
προσχηματικός
ρατσιστικός
ριζοσπαστικός
ρίψασπις
σαρωτικός
σοφιστικός
στερεότυπος
συγκρουσιακός
σωματικός
υπερβολικός
υπερφίαλος
φαντασιακός
φιλελεύθερος
φυλετικός
ψηφοθηρικός
αγωνίζομαι
αιματοκυλώ
αλληλεπιδρώ
αμβλύνω
ανδρώνομαι
αντιδρώ
αποδεκατίζω
αποδίδω
αποδομώ
αποκλείω
απορρίπτω
βιαιοπραγώ
βιώνω
βομβαρδίζω
δεσμεύομαι
διακινώ
διαμαρτύρομαι
διαστρεβλώνω
διατυμπανίζω
διαχωρίζω
διαψεύδω
διεγείρω
εγγυώμαι
εκθρονίζω
εκμηδενίζω
εκπορθώ
εκτρέφω
ενθαρρύνω
εξαγοράζω
εξαλείφω
εξαπλώνομαι
εξυψώνω
επαγρυπνώ
επανεμφανίζομαι
επιβάλλω
επιτίθεμαι
ετεροπροσδιορίζομαι
θίγω
καλλιεργώ
καταγγέλλω
καταδικάζω
καταπατώ
λουφάζω
ξεριζώνω
ξεφυτρώνω
ξιφουλκώ
οικειοποιούμαι
οπλοφορώ
παραβιάζω
παραπέμπομαι
παρεμποδίζω
πειθαναγκάζω
πολεμώ
πολιτογραφώ
προπηλακίζω
προσάγω
πυροδοτώ
σκοτώνομαι
συκοφαντώ
συμμορφώνομαι
συνθλίβω
σχετικοποιώ
τεκμηριώνω
υπερασπίζομαι
υποκινώ
υποπίπτω
φουντώνω
χαλκεύω

Εργασία του φιλολόγου Χρυσοβαλάντη Μπούτσικου

Κική Δημουλά: Η ποιήτρια της υπαρξιακής αγωνίας

Dimoula

1. ΤΙΤΛΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Στα περισσότερα ποιήματά της η Δημουλά παλεύει με το θάνατο, την απουσία, τη φθορά. Και οι τίτλοι των ποιημάτων της το φανερώνουν αυτό. Ενδεικτικά:

• Έρεβος. Αθήνα, 1956.
• Ερήμην. Αθήνα, 1958.
• Επί τα ίχνη. Αθήνα, Φέξης, 1963.
• Το λίγο του κόσμου. Αθήνα, 1971.
• Το τελευταίο σώμα μου. Αθήνα, Κείμενα, 1981.
• Χαίρε ποτέ. Αθήνα, Στιγμή, 1988.
• Η εφηβεία της λήθης. Αθήνα, Στιγμή, 1994.
• Ενός λεπτού μαζί. Αθήνα, Ίκαρος, 1998.

2. ΑΦΟΡΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Ποιήματα της ανθολογούνται στο βιβλίο λογοτεχνίας της Ανθρωπιστικής Κατεύθυνσης της Γ΄ Λυκείου και ενίοτε στο παρελθόν εμπεριέχονταν στην εξεταζόμενη ύλη των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Αν και είναι μία καταξιωμένη ποιήτρια δεν είναι ευρέως γνωστή στο πλατύ κοινό και η ποίηση της παραμένει δύσκολη. Ο προβληματισμός αφορά κυρίως στους καθηγητές που καλούνται να διδάξουν τα ποιήματα της στην τάξη και συχνά δεν έχουν την απαιτούμενη εξοικείωση με τους κώδικες της ποιητικής της γραφής.

3. ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

  • Να προσδιοριστούν τα βασικά γνωρίσματα του ποιητικού της έργου:
    α. Μοντέρνα – νεωτερικά στοιχεία (ερμητισμός-σκοτεινότητα- αφαιρετικότητα) (υπαρξιακή αγωνία μίας ολόκληρης γενιάς, της Δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς που θεωρήθηκε χαμένη γενιά, σε σχέση με την Πρώτη μεταπολεμική)
    β. και ενδεχομένως εκείνα που την αναδεικνύουν ως ποιήτρια της γυναικείας γραφής (υπαρξιακή αγωνία μίας γυναίκας που ζει σε μία αλλόκοτη χώρα και εποχή)
  • Να εντοπιστεί και να σχολιαστεί το ιδιαίτερο γνώρισμά της, η ειρωνεία που λειτουργεί ως αντίδοτο στο υπαρξιακό της άγχος (ως τεχνική ποιητικής γραφής και ως στάση ζωής) και να καταδειχθούν οι επιρροές της από την αντίστοιχη Καβαφική ειρωνεία).
  • Να συγκεντρωθούν βιβλιογραφικές αναφορές και ψηφιακές πηγές, τόσο αναφορικά με την συνολική αξιολόγηση-πρόσληψη του έργου της, όσο και με την στοχευμένη ερμηνευτική προσέγγιση ποιημάτων που ανθολογούνται στα σχολικά εγχειρίδια λογοτεχνίας της Γ΄ Λυκείου, ώστε να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για τον εκπαιδευτικό.

4.ΣΤΑΔΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

4.Α. ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗΣ ΓΕΝΙΑΣ

4.Α.1. Στο Θησαυρό Λογοτεχνικών Όρων ορίζεται η Μεταπολεμική γενιά.

4.Α.2. Στο Φωτόδεντρο: Εκτίθενται συνοπτικά τα γνωρίσματα των τάσεων του μετασυμβολισμού, του μεταϋπερρεαλισμού / νεοϋπερρεαλισμού, της κοινωνικής ποίησης και της υπαρξιακής ποίησης που επηρεάζουν τη δεύτερη μεταπολεμική γενιά.

4.Α.3. Στα Ανοιχτά Πανεπιστημιακά μαθήματα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας εμπεριέχεται σημαντικό θεωρητικό υπόβαθρο για τη Δεύτερη Μεταπολεμική γενιά.

4.Α.4. Στις Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα και τη γλωσσική εκπαίδευση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, στα πρόσωπα και θέματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας υπάρχει υλικό για τη Μεταπολεμική γενιά.

4.Β. ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΓΕΝΙΚΩΝ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ

Ο αρχικός προβληματισμός σχετικά με την περιορισμένη βιβλιογραφία για τη Δημουλά ενισχύεται από την άποψη του Νίκου Δήμου που προέρχεται από την τράπεζα δεδομένων του Ε.ΚΕ.ΒΙ.

«[…] Aναρωτιόμουν γιατί έχουν γραφτεί τόσο λίγα πράγματα για την ποίηση της Kικής Δημουλά. Oι περισσότεροι (κι εγώ μαζί τους), παρ’ όλο το θαυμασμό μας, έχουμε περιοριστεί σε επιφωνήματα. Xρειάστηκα αρκετό χρόνο για να καταλάβω το λόγο. Eίναι δύσκολο να γράψεις για την ποίηση της Kικής Δημουλά, διότι είναι ποίηση άνευ αντικειμένου. Kυριολεκτώ. H ποίηση της Kικής Δημουλά είναι άνευ αντικειμένου, αφού αντικείμενό της είναι το μηδέν.Για να είμαι περισσότερο σαφής: όχι ακριβώς το μηδέν (τι να γράψει κανείς γι’ αυτό) όσο η παρουσία του στη ζωή μας, η σχέση μας μαζί του. Tο μοναδικό θέμα της Δημουλά είναι το σταδιακό ή αιφνίδιο πέρασμα από το ον στο μη ον. Tο πέρασμα που ονομάζεται χρόνος, φθορά ή θάνατος. […]».

4.Β.1.α) Στο Φωτόδεντρο, ιστολόγιο συναδέλφου, παρουσιάζονται σχεδιαγραμματικά τα γνωρίσματα του έργου της, οι λογοτεχνικές τεχνοτροπίες που αποτυπώνονται σε αυτό και αποτιμάται σύντομα η συλλογή «Λίγο του κόσμου» που δημοσιεύτηκε το 1971 και για την οποία η ποιήτρια και τιμήθηκε με το Β΄Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές, χωρίς όμως συγκεκριμένες παραπομπές.

4.Β.1.β) Στο Φωτόδεντρο, σε άλλη, δεύτερη αναφορά αναλύονται τα γνωρίσματα του έργου της, παρατίθεται η σχετική βιβλιογραφία, η εργογραφία της όμως δεν είναι πρόσφατα ενημερωμένη, για την έκδοση το 2014, Δημόσιος Καιρός. Υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές, χωρίς όμως συγκεκριμένες παραπομπές.

4.Β.1.γ) Στο Φωτόδεντρο παρουσιάζεται το ποίημα Σημείο αναγνωρίσεως, από την Αγάθη Γεωργιάδου, σχολική Σύμβουλο, σε επιμορφωτική συνάντηση φιλολόγων στο 3ο ΠΕΚ Αθήνας.

4.Β.1.δ) Στο Φωτόδεντρο ακόμα, για το ίδιο ποίημα προσφέρεται ερμηνευτική προσέγγιση χωρίς παραπομπές. Ακολουθεί η προτεινόμενη βιβλιογραφία.

4.Β.2.Στον Πρωτέα υπάρχει ένα ενδιαφέρον εκπαιδευτικό σενάριο της Μαριάννας Βενούτσου, με τίτλο: Η υπαρξιακή αγωνία στη μεταπολεμική ποίηση. Στο σενάριο αυτό οι μαθητές της Γ΄ τάξης αναλαμβάνουν να μελετήσουν είτε ατομικά, είτε ομαδικά, συγκεκριμένα ποιητικά κείμενα που ανθολογούνται στο σχολικό εγχειρίδιο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γενικής παιδείας της Γ΄ Λυκείου. Τα ποιήματα που έχουν επιλεγεί ανήκουν σε ποιητές της πρώτης και κυρίως της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, αλλά και της γενιάς της δεκαετίας του ’70 και κινούνται, άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο, γύρω από έναν κοινό θεματικό άξονα: τον υπαρξιακό προβληματισμό που εκφράζουν οι δημιουργοί τους, το άγχος της μοναξιάς, το σκηνικό της φθοράς, τον παραλογισμό της καθημερινότητας, αλλά και «τον προαιώνιο αγώνα του ανθρώπου να προσδιορίσει την παρουσία του και τον προορισμό του στη ζωή». Το σενάριο προσφέρεται για τη κατανόηση του ιδιαίτερου κόσμου αξιών της ποιήτριας.

4.Β.3. Στον Πολιτιστικό θησαυρό της Ελληνικής Γλώσσας περιέχονται τέσσερα κριτικά κείμενα για το έργο της Δημουλά, αποσπάσματα από αντίστοιχα βιβλία. Ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα να εξοικειωθεί με την ιδιαίτερη γραφή της δημιουργού, αφού προσεγγίζονται ερμηνευτικά χαρακτηριστικά της ποιήματα από διάφορες ποιητικές της συλλογές. Όμως η συγκριτική εξέταση του έργου της, ενώ φτάνει στην τρίτη φάση που εγκαινιάζεται με την ποιητική της συλλογή «Το τελευταίο σώμα μου» (1981), δεν προχωρά σε νεότερες ποιητικές της απόπειρες.

4.Β.4. Στην ιστοσελίδα της εφημερίδας Το βήμα όπως και στο λογοτεχνικό ηλεκτρονικό περιοδικό Εξώστης υπάρχει κριτική παρουσίαση της τελευταίας της ποιητικής συλλογής Δημόσιος καιρός.

4.Β.5. Στο Εντευκτήριο –λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό περιοδικό στη Θεσσαλονίκη υπάρχει αφιέρωμα για την Κική Δημουλά με τίτλο: Σελίδες για την Κική Δημουλά, Απρίλιος-Ιούνιος 2002, τεύχος 57.

4.Β.6. Η ιστοσελίδα netschoolbook (επιμελημένη από την Τ. Γιακουμάτου) περιλαμβάνει βιογραφικό σημείωμα, εργογραφία, φωτογραφίες και χειρόγραφο της Κικής Δημουλά. Επίσης, συνέντευξη της ποιήτριας καθώς και κριτικές από τον Νίκο Δήμου και τη Σοφία Νικολαΐδου για το έργο της.

4.Β.7. Στο ηλεκτρονικό περιοδικό Bookpress του Βιβλιοπωλείου Πολιτεία υπάρχει μία χαρακτηριστική συνέντευξη της ποιήτριας που απαντά μεταξύ άλλων και για την κριτική που έχει δεχθεί η ποίηση της.

4.Β.8. Στο Εθνικό Κέντρο Βιβλίου υπάρχει το ψηφιοποιημένο περιοδικό Λέξη.

4.Β.9. Επιπλέον, στην τράπεζα δεδομένων του Ε.ΚΕ.ΒΙ. υπάρχουν κριτικές για το πώς έχει προσληφθεί το έργο της. Στην ιστοσελίδα του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, στο αρχείο Ελλήνων Λογοτεχνών, υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία, αλλά η ενημέρωση για την εργογραφία σταματά στο 1998.

4.Β.10. Στις Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα εκτίθεται μία πλήρης παρουσίαση κριτικών για το έργο της ποιήτριας.

4.Β.11. Μέσω της Ανέμης, στο το Ενιαίο Ηλεκτρονικό Ευρετήριο βασικών Εγχειριδίων Νεοελληνικών Σπουδών Ανταίος υπάρχει προτεινόμενη βιβλιογραφία:

4.Β.12. Η ιστοσελίδα της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα
παραπέμπει στο http:/el.wikipedia.org/wiki/Κική_Δημουλά
όπου βρίσκει κανείς εργοβιογραφικά στοιχεία για τη συγγραφέα μαζί με εξωτερικούς συνδέσμους που παραπέμπουν σε συνέντευξή της και σε ποιήματά της.

4.Β.13. Στην ιστοσελίδα του εκδοτικού της οίκου Ίκαρος προβάλλονται συλλογές ποιημάτων της, κυρίως του αντίστοιχου εκδοτικού οίκου.

4.Γ. ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΗΣ

4.Γ.1. Γυναικεία γραφή

4.Γ.1.α. Στην ιστοσελίδα των Φιλολόγων του Ηρακλείου η φιλόλογος Βαρβάρα Ρούσσου θίγει πτυχές του ποιητικού φεμινισμού της Δημουλά, χωρίς όμως παραπομπές σε πηγές.

4.Γ.1.β. Στο πρώτο τεύχος της ετήσιας έκδοσης του περιοδικού Ελπήνορα που εκδίδει το ποιητικό εργαστήριο του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος περιλαμβάνεται συνέντευξη της Κικής Δημουλά, στην οποία μάλιστα εκτός των άλλων καταθέτει και την άποψή της για την γυναικεία γραφή. Γράφει μεταξύ άλλων: «Είναι πολύ δύσκολο, πολύ κοπιαστικό και τρομερά επικίνδυνο μια γυναίκα να μην είναι παρά μόνο το φύλο της ή η πλήρης απάρνηση του φύλου της», έχει δηλώσει η ίδια η ποιήτρια».

4.Γ.1.γ. Στο λογοτεχνικό ιστότοπο βιβλίο.net, όπου εκφράζονται ελεύθερα απόψεις περί τέχνης αλλά και εκτίθενται καλλιτεχνικές δημιουργίες, διαβάζουμε σχετικά με τη γυναικεία γραφή της ποιήτριας. Δεν υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές.

4. Γ.1.δ. Στο λογοτεχνικό ιστότοπο ποίησης και λογοτεχνίας, στο άρθρο της Μίνας Ξηρογιάννη, τίθεται ο προβληματισμός για το αν υπάρχει γυναικεία γραφή.

4.Γ.1.ε. Στο λογοτεχνικό ηλεκτρονικό περιοδικό vakxikon.gr εξετάζεται από τον Δήμο Χλωπτσιούδη το θεωρητικό υπόβαθρο της γυναικείας γραφής και παρατίθεται εξειδικευμένη επί του θέματος βιβλιογραφία.

4.Γ.2. Η ειρωνεία

4.Γ.2.α. Κατατοπιστική για την έννοια της ειρωνείας είναι η ερμηνεία της καθηγήτριας Δήμητρας Παπαστάθη ως ένα από τους βασικούς τρόπους ποιητικής έκφρασης στην ποίηση του πένθους, που αποδεικνύει την άρνηση κάθε παρηγοριάς από την πλευρά του ποιητή απέναντι στην ωμότητα του θανάτου. Αναφορά και σε ξένη βιβλιογραφία, στα Ανοιχτά Πανεπιστημιακά μαθήματα του τμήματος Φιλοσοφίας Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

4.Γ.2.β. Στην ιστοσελίδα του λεξικού λογοτεχνικών όρων του M. H. Abrams παρουσιάζεται το θεωρητικό υπόβαθρο της ειρωνείας στη λογοτεχνία.

4.Γ.2.γ. Στο ιστολόγιο Φωτόδεντρο παρουσιάζονται αναλυτικά τα είδη της Καβαφικής ειρωνείας.

4.Γ.2.δ. Στα Φιλολογικά, εκπαιδευτική ιστοσελίδα, κατά την ανάλυση του ποιήματος Γας Ομφαλός συγκρίνεται η ειρωνεία της Δημουλά με την αντίστοιχη του Καβάφη.

4.Γ.2.ε. Στη μελέτη της Πάολα Μαρία Μινούτσι H μνήμη ως λήθη στην ποίηση της Κικής Δημουλά, υπάρχει ενδιαφέρουσα σύνδεση των δύο ποιητών. Η ίδια Δημουλά είχε επισημάνει:

«Ὑποπτεύοµαι σὰν καβαφικὸ κατάλοιπο, ὅτι ἀρκετὰ ποιήµατά µου τελειώνουν µ’ ἕνα συµπέρασµα. Τὸ διακινοῦν δυὸ ἢ τρεῖς ἢ καὶ ἕνας µόνο στίχοι ποὺ τοὺς ἀποµονώνω λίγο, στὸ χαρτί, ἀπὸ τὸ ποίηµα ὥστε καὶ σὲ κεῖνο ν’ ἀνήκουν ἀλλὰ καὶ στὴ δική τους ἀποκλειστικὰ µοναξιά. Μοιάζουν µὲ µικρὰ ἐπιτύµβια τοῦ ἴδιου τους τοῦ νοήµατος. Ποὺ δὲν εἶναι διδακτικὸ πιεστικά, ἀλλὰ ὑπαινίσσεται».

4.Γ.2.στ. Στο ηλεκτρονικό περιοδικό who is who υπάρχει το αυτοβιογραφικό σημείωμα καθώς και απόψεις της περί ποιητικής που φανερώνουν τη λεπτή ειρωνεία ως τρόπο σκέψης.

Κικὴ Δημουλᾶ – Αὐτοβιογραφικό: «…Δὲν νιώθω δημιουργός. Πιστεύω ὅτι εἶμαι ἕνας ἔμπιστος στενογράφος μίας πολὺ βιαστικῆς πάντα ἀνησυχίας, ποὺ κατὰ καιροὺς μὲ καλεῖ καὶ μοῦ ὑπαγορεύει κρυμμένη στὸ ἡμίφως ἑνὸς παραληρήματος, ψιθυριστά, ἀσύντακτα καὶ συγκεκομμένα, τὶς ἀκολασίες της μὲ ἕναν ἄγνωστο τρόπο ζωῆς. Ὅταν μετὰ ἀρχίζω νὰ καθαρογράφω, τότε μόνον, παρεμβαίνω κατ᾿ ἀνάγκην: ὅπου λείπουν λέξεις, φράσεις ὁλόκληρες συχνὰ καὶ τὸ νόημα τοῦ ὀργίου, προσθέτω ἐκεῖ δικές μου λέξεις, δικές μου φράσεις, τὸ δικό μου ὄργιο στὸ νόημα, ὅτι τέλος πάντων ἔχει περισσέψει ἀπὸ δικές μου ἀκολασίες μὲ ἕναν ἄλλον, ἄγνωστο τρόπο ζωῆς. Τόσο μεταχειρισμένη καὶ ὑπηρεσιακὴ εἶναι ἡ ἀνάμειξή μου στὴ δημιουργία. Φύσει ὀλιγογράφος, ἐξέδωσα ὀκτὼ ποιητικὲς συλλογὲς μέσα σὲ σαράντα πέντε χρόνια. Ἡ σημασία τους εἶναι ἀκόμα συμβατική. Εἶναι γραμμένη στὴ λίστα ἀναμονῆς τῶν μεγάλων ἐπερχόμενων κυμάτων τοῦ μετα-κριτῆ χρόνου

Όταν ρώτησαν την Κική Δημουλά τι είναι ποίηση είπε: ρωτήστε τη σοφή την άγνοια.

«..Είναι από τα πιο επηρμένα μυστήρια, τα πιο αχανή, και μόνο ικανοποίηση στις παρομοιώσεις δίνεις αν πεις ότι η ποίηση είναι ένα μείγμα εύγευστων δηλητηρίων σε χρυσά δελεαστικά ποτήρια, ή ότι είναι ο πειρασμός, ο δαίμονας που μπαίνει ξαφνικά στο σώμα του κανονικού, προκαλώντας ένα σεληνιασμό γόνιμο, ή ακόμα ότι είναι ένα είδος ευθανασίας των πραγμάτων που υποφέρουν μέσα μας, είτε ως ανικανοποίητα είτε ως προδομένα…»

5. ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΕΝΤΥΠΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

Αράγης Γιώργος, Εισαγωγή, στον τόμο: Ανέστης Ευαγγέλου, Η δεύτερη μεταπολεμική γενιά (1950-1970), Ανθολογία, πρόλογος: Ανέστης Ευαγγέλου, Παρατηρητής, Θεσ/νίκη 1994, σσ. 24-57.

Γιακουμάκης Δημήτρης, Κάσσος Βαγγέλης, Κεφάλας Ηλίας, Χατζηβασιλείου Βαγγέλης, «Η γενιά των απόηχων (χαρτογράφηση της περιοχής των ποιητών της β΄ μεταπολεμικής γενιάς)», Νέες Τομές, τχ. 1, Άνοιξη 1985, σσ. 3-8.

Γεράνης Στέλιος, «Δημουλά Κική», Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας 6. Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ.

Δήμου Νίκος, Στην τετράγωνη νύχτα της φωτογραφίας· Σημειώσεις σε ποιήματα της Κικής Δημουλά. Αθήνα, Στιγμή, 1991 (τώρα και στον τόμο Τα πρόσωπα της ποίησης, σ.37-59. Αθήνα, Νεφέλη, 1993).

Τζιόβας Δημήτρης, Μετά την αισθητική, Γνώση, Αθήνα 1987,σελ. 151-188 .

Jankélévitch Vladimir, Η Ειρωνεία, μτφρ.: Μιχάλης Καραχάλιος, Πλέθρον, Αθήνα 1997.

Σόνια Ιλίνσκαγια, Η μοίρα μιας γενιάς. Συμβολή στη μελέτη της μεταπολεμικής πολιτικής ποίησης στην Ελλάδα, μεταφρ. επιμέλεια Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, Κέδρος, Αθήνα 2004 (5η έκδ.), 38.

Κάσσος Βαγγέλης, Μια ανομολόγητη κοινότητα ποιητών (Η δεύτερη μεταπολεμική γενιά), στον τόμο Πρακτικά έκτου συμποσίου ποίησης, Νεοελληνική μεταπολεμική ποίηση (1945-1985), επιμέλεια: Σωκρ. Α. Σκαρτσής, Γνώση, Αθήνα 1987, σσ. 309-322.

Κρανάκη Μιμίκα, «Φαινομενολογία της ‘γενιάς’», Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, τ. 6ος, περίοδος Β΄, Χειμώνας 1953-54, σσ. 278-283.

Κούρτοβικ Δημοσθένης, Κική Δημουλά, Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς· Ένας οδηγός, σ.67-68. Αθήνα, Πατάκης, 1995.

Κωστίου Κατερίνα, Εισαγωγή στην ποιητική της ανατροπής. Σάτιρα, Ειρωνεία, Παρωδία, Χιούμορ, Νεφέλη, Αθήνα 2005.

Λεοντάρης Βύρων, «Η ακαταστασία της ελληνικής μεταπολεμικής ποίησης», Σημειώσεις, τχ. 24, Νοέμβριος 1984, σσ. 34-43.

Μέντη Δώρα, Μεταπολεμική πολιτική ποίηση. Ιδεολογία και ποιητική, Κέδρος, Αθήνα 1995, 53-58.

Μέντη Δώρα, Λεξικό της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Πρόσωπα. Έργα. Ρεύματα. Όροι, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2007, 1407.

Μπαλούμης Επαμ. Γ., «Η β΄ μεταπολεμική ποιητική γενιά. Συνιστώσες ωρίμανσης και έκφρασης», Νέες Τομές, τχ. 1, Άνοιξη 1985, σσ. 9-16.

Μουλλάς Παν., Ο κριτικός λόγος της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Παλίμψηστα και μη. Κριτικά δοκίμια, Στιγμή, Αθήνα 1992, 206-20.

Orecchioni Pierre, Για το πρόβλημα της περιοδολόγησης στην ιστορία της λογοτεχνίας. Χρονολογίες – κλειδιά και χρονολογικές αποκλίσεις, μτφρ. Μαριάνα Δήτσα, Πολίτης, τχ. 20, 1978, σσ. 64-67.

Παπαγεωργίου Κώστας Γ., Εισαγωγή. Η δεύτερη μεταπολεμική γενιά, Η ελληνική ποίηση. Ανθολογία – Γραμματολογία, Σοκόλης, Αθήνα 2002, σσ. 11-104.

Παμπούδη Παυλίνα, Υπάρχει, λοιπόν, γυναικεία ποίηση; εκδ. Εταιρεία Σπουδών Ν. Πολιτισμού και Γεν. Παιδείας, Αθήνα, σ. 53-56.

Παπαστάθη Δέσποινα, Η ποίηση και η ποιητική της Κικής Δημουλά, Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα 2014.

Παπαστάθη Δέσποινα, μέχρι νεοτέρας φωτογραφίας…: ο ρόλος της φωτογραφίας στην ποίηση της Κικής Δημουλά, Διαβάζω, τχ. 510, Σεπτέμβριος 2010, σσ. 30-34.

Hawkes Terence, Μεταφορά, μτφ. Γαβριήλ – Νίκος Πεντζίκης, Ερμής, Αθήνα 1993.

Χατζηβασιλείου Βαγγέλης, Διαδρομές της γενιάς του 1970. Από τη νεανική εξωστρέφεια στην ωριμότητα της εσωτερικής περιπλάνησης. Για μια ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα. Προτάσεις ανασυγκρότησης, θέματα και ρεύματα. Πρακτικά συνεδρίου στη μνήμη του Αλέξανδρου Αργυρίου. Ρέθυμνο 20-22 Μαΐου 2011, επιμ. Αγγέλα Καστρινάκη, Αλέξης Πολίτης, Δημήτρης Τζιόβας.

Αφιερώματα περιοδικών –άρθρα σε εφημερίδες 

Αργυρίου Αλέξανδρος, «Σχέδιο για μια συγκριτική της μοντέρνας ελληνικής ποίησης», Διαβάζω, τχ. 22, Ιούλιος 1979, σσ. 28-52.

Βέης Γ., «Το καθαρτήριο του μετά», Διαβάζω, 226, 15/11/1989, σ.65-68.

Δαββέτας Νίκος Γ., «Η συμπεριφορά των αγαλμάτων στην ποίηση της Κικής Δημουλά», Η λέξη, 84, 5/1989, σ.343-346.

Καραλής Βρασίδας, «Ο Παράδεισος της μετωνυμίας», Διαβάζω, σ.356, 10/1995, σ.109-111.

Καραντώνης Ανδρέας, «Κικής Δημουλά: Το λίγο του κόσμου», Νέα Εστία, 97, ετ.ΜΘ΄, 1/4/1975, αρ.1146, σ.484-485.

Καραντώνης Ανδρέας, «Κικής Δημουλά: Το τελευταίο σώμα μου», Νέα Εστία, 110, ετ.ΝΕ΄, 15/8/1981, αρ.1299, σ.1107-1108.

Καρβέλης Τάκης, «Η ποίηση της “πολλαπλασιαστικής ευαισθησίας και της λυρικής αφαίρεσης”», Διαβάζω, 48, 12/1981, σ.83-86.

Κοκκινάκη Νένα Ι., Κριτική για την Εφηβεία της λήθης, Το Βήμα, 15/1/1995.

Κούρτοβικ Δημοσθένης, Κριτική για το Ενός λεπτού μαζι, Τα Νέα, 22/12/1998.

Μαραγκού Λαμπρίνα Α., «Κική Δημουλά: Ας πούμε πως υπάρχεις• Σχόλια πάνω σ’ έναν οικείο στίχο», Ελίτροχος, 15, Καλοκαίρι 1998, σελ.189-190.

Μέσκος Μάρκος, «Για το Τελευταίο Σώμα της Κικής Δημουλά», Η λέξη, 84, 5/1989, σ.341.

Μπουκαλάς Παντελής, «Υπέρ ασωτείας», Η λέξη, 84, 5/1989, σ.342.

Μπουκάλας Παντελής, Κριτική για το Ενός λεπτού μαζί, Η Καθημερινή, 10/11/1998.

Νιάρχος Θανάσης, «Πίσω και πέρα από τις λέξεις», Η λέξη, 84, 5/1989, σ.347-349.

Πηλίχος Γιώργος (συνέντευξη), Τα Νέα, 20/4/1983.
«Σε β΄ πρόσωπο· Μια συνομιλία της Κικής Δημουλά με τον Αντώνη Φωστιέρη και τον Θανάση Νιάρχο», Η λέξη 84, 5/1989, σ.388-389.

Φωστιέρης Αντώνης, «Κική Δημουλά: Το τελευταίο σώμα μου», Η λέξη, 5, 6/1981, σ.402-403.

Χατζηβασιλείου Βαγγέλης, «Ο ανορθόγραφος κόσμος· Κικής Δημουλά, Χαίρε ποτέ», Εντευκτήριο, 6, 4/1989, σ.119-120.

6. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

Υπάρχει δυσκολία να βρεθεί επαρκές υλικό στις ψηφιακές πηγές για την επίδραση της Καβαφικής ειρωνείας στη Δημουλά. Αντίθετα προσφέρεται αρκετό πληροφοριακό υλικό για την αντίστοιχη επίδραση στον Καρυωτάκη. Αναφορικά με την έννοια γυναικεία ποιητική γραφή διατυπώνονται διαφορετικές απόψεις για το αν τελικά ισχύει ως έννοια/ορολογία στη λογοτεχνική θεωρία. Οπωσδήποτε η ελληνική βιβλιογραφία δεν είναι πλούσια σε θέματα που άπτονται του ποιητικού φεμινισμού.

7. ΘΕΜΑΤΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ

Οι έγκυρες ψηφιακές πηγές προσφέρουν το μετασχολιασμό που είναι σημαντική βοήθεια, δεν είναι όμως πανάκεια. Πολλές πηγές, ενώ αντλούν το υλικό τους από επιστημονική βιβλιογραφία, δεν έχουν συγκεκριμένες παραπομπές, ώστε να είναι δυνατόν να βρεθεί άμεσα και να μελετηθεί η πρωτογενής πηγή. Ακόμα, ο ερευνητής πρέπει να είναι επιφυλακτικός σε αναρτημένες εργασίες εκπαιδευτικών, που είναι ιδιαίτερα χρήσιμες στην εκπαιδευτική πράξη, αλλά δεν είναι αξιολογημένες.

8.ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Το εννοιολογικό περιεχόμενο της εργασίας καλό θα ήταν να περιοριστεί, γιατί συγκεντρώθηκε υλικό ενδιαφέρον και χρήσιμο βέβαια, ειδικά σε ό,τι αφορά την κριτική του έργου της ποιήτριας, αλλά το πλάτος και το βάθος του αφορούσε θέματα περισσότερων εργασιών. Προτιμητέο λοιπόν, αν η επιλογή ενός θέματος αφορά έναν δημιουργό, να εξετάζεται μία πτυχή του έργου του.

Εργασία της φιλολόγου Αμαλίας Μπέλια

Περιγραφή γυναικών στον Όμηρο – γυναικεία πορτραίτα (Πηνελόπη-Ναυσικά-Καλυψώ-Κίρκη)

Αφόρμηση της έρευνας

  • Η εμφάνιση αρκετών γυναικείων προσώπων στον Όμηρο.
  • Η χρήση των επιθέτων και των στερεότυπων εκφράσεων που είναι συχνή στα ομηρικά έπη.
  • Σχετικό θέμα για συζήτηση στο σχολικό βιβλίο της Α” Γυμνασίου Ομηρικά Έπη, Οδύσσεια. Συγγραφείς: Μαρία Σαμαρά – Κωνσταντίνος Τοπούζης (Μετάφραση Δ.Ν.Μαρωνίτης), ΟΕΒΔ. (σελ.78, 6ο θέμα).
Στόχοι
  • Να έρθουν οι μαθητές σε επαφή με πρωτογενείς πηγές (αρχαίο κείμενο).
  • Να έρθουν σε επαφή με τη γλώσσα του Ομήρου η οποία είναι διαφορετική από αυτή που διδάσκονται στο μάθημα των αρχαίων ελληνικών στο  σχολείο (αττική διάλεκτος).
  • Να αντιστοιχίσουν λέξεις της αρχαίας ελληνικής με αυτές της νέας ελληνικής γλώσσας.
  • Να δουν πώς ο κάθε μεταφραστής αποδίδει το αρχαίο κείμενο (γλωσσική ποικιλία).
  • Να κατανοήσουν τους όρους τυπικό επίθετο – τυπικές φράσεις μέσα από τη συχνότητα εμφάνισής τους στο ομηρικό κείμενο.
  • Να εντοπίσουν τα χαρακτηριστικά της ιδανικής γυναίκας στην ομηρική εποχή.

 

Πηγές

Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Perseus

(Οδύσσεια, το αρχαίο κείμενο)

Μικρός Απόπλους 

(Οδύσσεια, αρχαίο κείμενο και μετάφραση Αργ. Εφταλιώτη)

Ελληνικός Πολιτισμός 

(Αρχαίο κείμενο και μεταφράσεις των Εφταλιώτη, Καζαντζάκη/Κακριδή, Σίδερη)

Concordances in Homer (Odysseia) 

Συμφραστικός πίνακας –εξειδικευμένο λεξικό όπου κάθε λεξικός τύπος του κειμένου καταγράφε­ται τόσες φορές όσες απαντά στο έργο, πάντα συνοδευόμενος από τα άμεσα συμφραζόμενά του (context, έκτασης κατά κανόνα ενός στίχου ή μιας αράδας) και από ακριβείς παραπομπές. Όλοι οι λεξικοί τύποι,  οργανώνονται σε ένα αλφαβητικό ευρετήριο.

Georg Autenrieth, A Homeric Dictionary

(Στο Perseus Digital Library. Στην Καλυψώ αναφέρει τα επίθετα με τα οποία απαντά στον Όμηρο, όχι στα άλλα πρόσωπα, στην Κίρκη δεν υπάρχει το λήμμα).

Στάδια έρευνας

Αρχικά αναζήτησα το αρχαίο κείμενο στην ψηφιακή βιβλιοθήκη Perseus, όπου υπάρχει το αρχαίο κείμενο όχι όμως οι μεταφράσεις στα Νέα Ελληνικά.

Στη συνέχεια αναζήτησα στο ομηρικό λεξικό του Georg Autenrieth τα ονόματα των τεσσάρων γυναικών. Αν αναζητήσει κανείς εδώ λέξεις, πρέπει να τις γράψει με λατινικούς χαρακτήρες και με συγκεκριμένη κωδικοποίηση. Για την Καλυψώ αναφέρει τα επίθετα με τα οποία απαντά στον Όμηρο, κάτι που δεν γίνεται για τα άλλα πρόσωπα, ενώ για την Κίρκη δεν υπάρχει λήμμα.

Ο Μικρός Απόπλους έχει το αρχαίο κείμενο και τη μετάφραση μόνο του Εφταλιώτη. Γι΄ αυτό και  χρησιμοποίησα τελικά την ιστοσελίδα «Ελληνικός πολιτισμός» όπου υπάρχει το αρχαίο κείμενο και οι 3 μεταφράσεις (Εφταλιώτη – Καζαντζάκη/Κακριδή – Σίδερη) σε συνδυασμό με το συμφραστικό λεξικό, όπου μπορεί να δει κανείς πόσες φορές και σε ποιους στίχους απαντούν οι λέξεις.

Ξεκινώντας από το συμφραστικό λεξικό αναζήτησα τα ονόματα 4 γυναικών (Πηνελόπη, Ναυσικά, Καλυψώ, Κίρκη) για να εντοπίσω τους στίχους όπου απαντούν στο κείμενο.

Στη συνέχεια, από το αρχαίο κείμενο στην ιστοσελίδα του Ελληνικού Πολιτισμού έκανα μια επιλογή των στίχων εκείνων όπου τα ονόματα απαντούν σε συνδυασμό με κάποιο ή κάποια επίθετα. Κατόπιν συγκέντρωσα τις 3 μεταφράσεις για κάθε στίχο από την ίδια ιστοσελίδα.

Προτάσεις για αξιοποίηση του υλικού στην τάξη

Οι μαθητές χωρίζονται σε 4 ομάδες και καθεμιά ασχολείται με ένα γυναικείο πρόσωπο. Οι μαθητές μελετούν τα αποσπάσματα από το αρχαίο κείμενο και τις μεταφράσεις και καλούνται να εντοπίσουν τα επίθετα (υπογραμμίζοντάς τα) με τα οποία ο Όμηρος περιγράφει τα γυναικεία πρόσωπα. π.χ. για την Πηνελόπη περίφρων και  ἐχέφρων. Στη συνέχεια καλούνται να τα καταγράψουν σε στήλες, μία για κάθε πρόσωπο. Μπορεί να τους ζητηθεί να προσδιορίσουν αν είναι χαρακτηριστικά ή περιγραφικά, με βάση τη θεωρία από το σχολικό βιβλίο, ποια μορφή επιθέτων χρησιμοποιεί ο Όμηρος για τα 4 πρόσωπα (για την Πηνελόπη μόνο χαρακτηριστικά, για την Ναυσικά περιγραφικά, για την Καλυψώ και για την Κίρκη και περιγραφικά και χαρακτηριστικά). Επίσης, μπορούν να μελετήσουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε μεταφραστής αποδίδει το αρχαίο κείμενο και να εκφράσουν την άποψή τους για το ποια μετάφραση τους αρέσει περισσότερο. Τέλος, μπορούν να συνθέσουν ένα δικό τους κείμενο για το πώς ήταν η ιδανική γυναίκα στην ομηρική εποχή.

Α. Πηνελόπη

α στ. 328-336

τοῦ δ᾽ ὑπερωιόθεν φρεσὶ σύνθετο θέσπιν ἀοιδὴν
κούρη Ἰκαρίοιο, περίφρων Πηνελόπεια·
κλίμακα δ᾽ ὑψηλὴν κατεβήσετο οίο δόμοιο,
οὐκ οἴη, ἅμα τῇ γε καὶ ἀμφίπολοι δύ᾽ ἕποντο.
ἡ δ᾽ ὅτε δὴ μνηστῆρας ἀφίκετο δῖα γυναικῶν,
στῆ ῥα παρὰ σταθμὸν τέγεος πύκα ποιητοῖο,
ἄντα παρειάων σχομένη λιπαρὰ κρήδεμνα·
ἀμφίπολος δ᾽ ἄρα οἱ κεδνὴ ἑκάτερθε παρέστη.
δακρύσασα δ᾽ ἔπειτα προσηύδα θεῖον ἀοιδόν·

Μετάφραση Εφταλιώτη

Κι από τ΄ ανώγια ακούγοντας το θείο αυτό τραγούδι
η Πηνελόπη η φρόνιμη, του Ικάριου η θυγατέρα,
κατέβηκε τις αψηλές του παλατιού τις σκάλες,
μόνη της όχι· αντάμα της δυο βάγιες κατεβήκαν.
Κι η ζουλεμένη αρχόντισσα σαν πήγε στους μνηστήρες,
πλάγι του στύλου στάθηκε της δουλευτής της στέγης
σηκώνοντας στην όψη της το λιόλαμπρο φακιόλι,
με τις παραστεκάμενες από τα δυο πλευρά της,
και κρένει του τραγουδιστή με μάτια δακρυσμένα·

Μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή

Κι η Πηνελόπη ξάφνου, η φρόνιμη του Ικάριου θυγατέρα,
στο ανώι καθώς βρισκόταν, άκουσε το αθάνατο τραγούδι·
μεμιάς την αψηλή κατέβηκε του παλατιού της σκάλα,
όχι μονάχη· δυο ξοπίσω της την ακλουθούσαν βάγιες.
Και τους μνηστήρες ως αντίκρισε των γυναικών το θάμα,
σε μια κολόνα δίπλα εστάθηκε της στεριάς στέγης, κι είχε
κρυμμένα ολόγυρα τα μάγουλα με στραφτερή μαντίλα·
κι οι μπιστεμένες βάγιες πήρανε δεξοζερβά της θέση·
κι εκείνη δακρυσμένη εμίλησε στο θείο τον τραγουδάρη:

Μετάφραση Σίδερη

Κι ως άκουσε απ’ τ’ ανώγι της τ’ αθάνατο τραγούδι,
η Πηνελόπη η φρόνιμη του Τηλεμάχου η μάνα,
απ’ την ψηλή κατέβηκε του πύργου της τη σκάλα,
όχι μονάχη, πήγαιναν και δυο μαζί της σκλάβες.
Κι ως έφτασεν, ασύγκριτη γυναίκα στους μνηστήρες,
στάθηκε στης καλόφτιαστης σκεπής κοντά το στύλο,
σκεπάζοντας τα μάγουλα με τη λαμπρή της μπόλια,
κι είχε στο κάθε της πλευρό και μια πιστή της σκλάβα,
και στο θεϊκό τραγουδιστή έτσι με δάκρυα του ’πε

 

 

δ787

ἡ δ᾽ ὑπερωίῳ αὖθι περίφρων Πηνελόπεια

Ωστόσο κείτεται η καλή στ΄ ανώγι η Πηνελόπη Μτφ.Εφταλιώτη

Ωστόσο η Πηνελόπη η φρόνιμη στο ανώι της είχε ανέβει, Μτφ. Καζαντζάκη

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη στ’ ανώι ήταν απάνω Μτφ. Σίδερη

δ808

τὴν δ᾽ ἠμείβετ᾽ ἔπειτα περίφρων Πηνελόπεια,

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη γυρνάει κι απολογιέται, Μτφ. Εφτ.

Κι η Πηνελόπη τότε η φρόνιμη γυρνάει κι απηλογιέται, Μτφ. Καζ.

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη της μίλησε έτσι κι είπε Μτφ. Σίδερη

δ830

τὴν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη της απαντά κι έτσι είπε· Μτφ. Εφτ.

Κι η Πηνελόπη τότε η φρόνιμη γυρνάει κι απηλογιέται: Μτφ. Καζ.

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη της απαντά κι έτσι είπε· Μτφ. Σίδερη

 

λ 445-446

λίην γὰρ πινυτή τε καὶ εὖ φρεσὶ μήδεα οἶδε
κούρη Ἰκαρίοιο, περίφρων Πηνελόπεια.

Μετάφραση Εφταλιώτη

γιατ΄ είναι εκείνη γνωστικιά, κι έχει μεγάλες χάρες,
η Πηνελόπη η φρόνιμη, του Ικάριου η θυγατέρα

Μετάφραση Καζαντζάκη

έχει μυαλό περίσσιο η φρόνιμη του Ικάριου θυγατέρα,
η Πηνελόπη, και στα φρένα της πληθαίνει η δίκια κρίση.

Μετάφραση Σίδερη

γιατί είναι φρόνιμη πολύ κι έχει καλή τη γνώμη,
η Πηνελόπη, η γνωστικιά του Ικαρίου η κόρη.

 

ρ36-37

ἡ δ᾽ ἴεν ἐκ θαλάμοιο περίφρων Πηνελόπεια,
Ἀρτέμιδι ἰκέλη ἠὲ χρυσέῃ Ἀφροδίτῃ,

Κι η φρόνιμη απ΄ το θάλαμο προβάλλει η Πηνελόπη,

σαν Άρτεμη πανόμορφη, και σα χρυσή Αφροδίτη· Μτφ. Εφτ.

Κι εκείνη, η Πηνελόπη η φρόνιμη, το γυναικίτη αφήκε,

κι ήρθε παρόμοια με την Άρτεμη για τη χρυσή Αφροδίτη· Μτφ. Καζ.

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη απ’ τον οντά της βγήκε

παρόμοια με την Άρτεμη και τη χρυσή Αφροδίτη, Μτφ. Σίδερη

ρ100

τοῖσι δὲ μύθων ἦρχε περίφρων Πηνελόπεια·

η Πηνελόπη η γνωστικιά το λόγο πρώτη αρχίζει· Μτφ. Εφταλ.

κινούσε η Πηνελόπη η φρόνιμη το λόγο πρώτη κι είπε: Μτφ. Καζ.

η Πηνελόπη η φρόνιμη πήρε το λόγο κι είπε· Μτφ. Σίδερη

ρ162

τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·

Κι η Πηνελόπη η γνωστικιά μ΄ αυτά του απολογιέται· Μτφ. Εφτ.

Κι η Πηνελόπη τότε η φρόνιμη του απηλογήθη κι είπε: Μτφ. Καζ.

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη τ’ απάντησε έτσι κι είπε· Μτφ. Σίδ.

ρ390-391

οὐκ ἀλέγω, ἧός μοι ἐχέφρων Πηνελόπεια

ζώει ἐνὶ μεγάροις καὶ Τηλέμαχος θεοειδής.»

Ωστόσο εγώ δε σε ψηφώ· σώνει να ζει στους πύργους
η Πηνελόπη η φρόνιμη κι ο θεόμοιαστος ο γιος της.” Μτφ. Εφτ.

Μα αλήθεια, τι με νοιάζει! Η φρόνιμη μονάχα Πηνελόπη
να ζει εδώ μέσα κι ο Τηλέμαχος ο θεοδιωματάρης!» Μτφ. Καζ.

Κι εγώ ένα το ᾽χω, φτάνει μου να ζει μες στο παλάτι
η Πηνελόπη η φρόνιμη κι ο γιος της ο θεόμοιος». Μτφ. Σίδερη

ρ492

τοῦ δ᾽ ὡς οὖν ἤκουσε περίφρων Πηνελόπεια

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη σαν έμαθε του Άντινου Μτφ. Εφταλιώτη

Η Πηνελόπη πάλι η φρόνιμη, σαν έφτασε στ΄ αφτιά της Μτφ. Καζαντζάκη

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη, σαν έφτασε στ’ αυτιά της Μτφ. Σίδερη

ρ498

τὴν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη γυρίζει και της κρένει· Μτφ. Εφταλιώτη

Κι η Πηνελόπη τότε η φρόνιμη γυρνάει κι απηλογιέται Μτφ. Καζαντζάκη

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη της μίλησε έτσι πάλε· Μτφ. Σίδερη

ρ528

τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη σ΄ εκείνον αποκρίθη· Μτφ. Εφταλιώτη

Κι η Πηνελόπη τότε η φρόνιμη του απηλογήθη κι είπε: Μτφ. Καζαντζάκη

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη τ’ απάντησε έτσι κι είπε· Μτφ. Σίδερη

 

ω294-295

οὐδ᾽ ἄλοχος(=σύζυγος) πολύδωρος, ἐχέφρων Πηνελόπεια,

κώκυσ᾽ ἐν λεχέεσσιν ἑὸν πόσιν, ὡς ἐπεῴκει,

*Δεν υπάρχει μετάφραση από τον Εφταλιώτη

Κι η Πηνελόπη η φρόνιμη, το λατρευτό του ταίρι

ως του ᾽πρεπε δεν έκλαψε τον άντρα της στο στρώμα, Μτφ. Σίδερη

Κι η μυαλωμένη, ακριβαγόραστη γυναίκα του, κι εκείνη τα μάτια, ως ειν᾿ πρεπό, δεν έκλεισε του αντρός της, Μτφ. Καζαντάκη/Κακριδή

 

Β. Ναυσικά

ζ17

Ναυσικάα, θυγάτηρ μεγαλήτορος Ἀλκινόοιο,

η Ναυσικά, του αντρόψυχου του Αλκίνου η θυγατέρα. Μτφ. Εφτ.

η Ναυσικά, του λιονταρόκαρδου του Αλκίνου η θυγατέρα, Μτφ. Καζ.

η Ναυσικά, του αντρόψυχου τ’ Αλκίνου η θυγατέρα, Μτφ. Σίδ.

ζ 25

«Ναυσικάα, τί νύ σ᾽ ὧδε μεθήμονα γείνατο μήτηρ;

Οκνή μαθές, ω Ναυσικά, σε γέννησε η μανούλα, Μτφ. Εφτ.

Πώς έτσι, Ναυσικά, η μητέρα σου σε γέννησε ακαμάτρα; Μτφ. Καζ.

«Πώς σ’ έκαμε έτσι, Ναυσικά, η μάνα σου ακαμάτραΜτφ. Σίδ.

ζ 48–49

αὐτίκα δ᾽ Ἠὼς ἦλθεν ἐύθρονος, ἥ μιν ἔγειρε
Ναυσικάαν ἐύπεπλον

Κι ήρθε η Αυγή η καλόθρονη και σήκωσ΄ απ΄ την κλίνη
τη λαμπροφόρα Ναυσικά, Μτφ. Εφτ.

Κι ήρθε μεμιάς η Αυγή η καλόθρονη, την ομορφομαντούσα
ξυπνώντας Ναυσικά· Μτφ. Καζ.

Ήρθε η καλόθρονη Αυγή και ξύπνησε η πανώρια
η Ναυσικά Μτφ. Σίδ.

ζ 101

τῇσι δὲ Ναυσικάα λευκώλενος ἤρχετο μολπῆς.

Κι η ασπροχέρα η Ναυσικά τους γλυκοτραγουδούσε. Μτφ. Εφτ.

κι η Ναυσικά η κρουσταλλοβράχιονη κινούσε το τραγούδι. Μτφ. Καζ.

Κι άρχισε πρώτη η Ναυσικά να ρίξει τραγουδώντας. Μτφ. Σίδ.

ζ 186

τὸν δ᾽ αὖ Ναυσικάα λευκώλενος ἀντίον ηὔδα·

Κι η ασπροχέρα η Ναυσικά του απολογήθη κι είπε· Μτφ. Εφτ.

Κι η Ναυσικά η κρουσταλλοβράχιονη του απηλογήθη κι είπε: Μτφ. Καζ.

Κι η ασπροχέρα η Ναυσικά τ’ απάντησε έτσι κι είπε· Μτφ. Σίδ.

ζ213

Ναυσικάα θυγάτηρ μεγαλήτορος Ἀλκινόοιο·

σαν που είπε του τρανόψυχου του Αλκίνου η θυγατέρα· Μτφ. Εφτ.

η Ναυσικά, του λιονταρόκαρδου του Αλκίνου η θυγατέρα· Μτφ. Καζ.

καθώς τους είπε η Ναυσικά, του Αλκίνου η θυγατέρα. Μτφ. Σίδ.

ζ251

αὐτὰρ Ναυσικάα λευκώλενος ἄλλ᾽ ἐνόησεν·

και τότες άλλο η Ναυσικά η ασπρόχερη σοφίστη· Μτφ. Εφτ.

Κι η Ναυσικά η κρουσταλλοβράχιονη στοχάστηκε άλλα ωστόσο· Μτφ. Καζ.

Κι η ασπροχέρα η Ναυσικά σκέφτηκε τότε ένα άλλο. Μτφ. Σίδ.

 

η12

ἣ τρέφε Ναυσικάαν λευκώλενον ἐν μεγάροισιν.

και σα θεό τον άκουγαν· την κόρη είχε αναθρέψει, Μτφ. Εφτ.

Αυτή τη Ναυσικά μεγάλωσε τη χιονοβραχιονάτη· Μτφ. Κακριδή

Την ασπροχέρα Ναυσικά αυτή είχε μεγαλώσει Μτφ. Σίδερη

 

θ457

ἤιε· Ναυσικάα δὲ θεῶν ἄπο κάλλος ἔχουσα

που πίνανε. Κι η Ναυσικά με κάλλη θεοσταλμένα, Μτφ. Εφτ.

Κι η Ναυσικά, που απ΄ τους αθάνατους την ομορφιά είχε δώρο Μτφ. Καζ.

Κι η Ναυσικά, που μ’ ομορφιές λαμποκοπούσε ουράνιεςΜτφ. Σίδ.

θ464

Ναυσικάα θύγατερ μεγαλήτορος Ἀλκινόοιο,

“Ω Ναυσικά, του αντρόψυχου του Αλκίνου θυγατέραΜτφ. Εφτ.

«Μακάρι, Ναυσικά, του αντρόκαρδου του Αλκίνου θυγατέρα, Μτφ. Καζ.

«Ω Ναυσικά, του λατρευτού τ’ Αλκίνου θυγατέρα, Μτφ. Σίδ.

 

Γ. Καλυψώ

α14

νύμφη πότνι᾽ ἔρυκε Καλυψὼ δῖα θεάων

η Καλυψώ η τρισέμορφη θεά τόνε κρατούσε, Μτφ. Εφτ.

η Καλυψώ η θεά, η πανέμνοστη τον έκρυβε νεράιδα Μτφ. Καζ.

τον κράταε λατρευτή θεά, ἡ Καλυψώ η νεράιδα, Μτφ. Σίδ.

 

δ557

νύμφης ἐν μεγάροισι Καλυψοῦς, ἥ μιν ἀνάγκῃ

στης θέαινας της Καλυψώς, που δίχως θέλησή του Μτφ. Εφτ.

η Καλυψώ η ξωθιά στο σπίτι της τόνε κρατεί δικό της Μτφ. Καζ.

μες στης νεραϊδας Καλυψώς το σπίτι που άθελά του Μτφ. Σίδ.

 

ε14

νύμφης ἐν μεγάροισι Καλυψοῦς, ἥ μιν ἀνάγκῃ

στης θέαινας της Καλυψώς, που με το ζόρι εκείθε Μτφ. Εφτ.

η Καλυψώ η ξωθιά στο σπίτι της τόνε κρατεί δικό της Μτφ. Καζ.

πικρά φαρμάκια πίνοντας στο σπίτι της νεράιδαςΜτφ. Σίδ.

ε180

ὣς φάτο, μείδησεν δὲ Καλυψὼ δῖα θεάων,

Αυτά είπε, κι η μυριόχαρη θεά χαμογελώντας Μτφ. Εφτ.

Είπε ο Οδυσσέας, κι εκείνη, η αρχόντισσα θεά, με χαμογέλιο Μτφ. Καζ.

Είπε, και χαμογέλασε στα λόγια του η νεράϊδα Μτφ. Σίδ.

ε202

τοῖς ἄρα μύθων ἦρχε Καλυψώ, δῖα θεάων·

η Καλυψώ, η μυριόχαρη θεά, να λέει αρχίζει· Μτφ. Εφτ.

κινούσε η Καλυψώ, η πανέμνοστη θεά, το λόγο πρώτη: Μτφ. Καζ.

άρχισε πρώτη η Καλυψώ κι έτσι είπε λυπημένα· Μτφ. Σιδ.

ε242

ἡ μὲν ἔβη πρὸς δῶμα Καλυψώ, δῖα θεάων,

γύρισε πίσω η Καλυψώ η μυριόχαρη στο σπήλιο, Μτφ. Εφτ.

η Καλυψώ, η θεά η πανέμνοστη, στο σπήλιο της γυρνούσε. Μτφ. Καζ.

γύρισε πίσω η Καλυψώ στο σπίτι, κι ο Δυσσέας Μτφ. Σίδ.

ε246

τόφρα δ᾽ ἔνεικε τέρετρα Καλυψώ, δῖα θεάων·

και με τρυπάνια που η θεά από τη σπηλιά του φέρνει, Μτφ. Εφτ.

Ωστόσο η Καλυψώ η πανέμνοστη του πήγε τα τρυπάνια· Μτφ. Καζ.

Τότε η νεράιδα η Καλυψώ του φέρνει ένα τρυπάνι Μτφ. Σίδ.

ε258

όφρα δὲ φάρε᾽ ἔνεικε Καλυψώ, δῖα θεάων,

κλαριά πολλά. Και του έφερε σκουτιά η θεά φασμένα Μτφ. Εφτ.

Κι η Καλυψώ, η θεά η πανέμνοστη, λινό του κουβαλούσε Μτφ. Καζ.

Τότε ένα καραβόπανο φέρνει η θεά, να κάμει Μτφ. Σίδ.

ε276

τὴν γὰρ δή μιν ἄνωγε Καλυψώ, δῖα θεάων,

στα πέλαγα δε λούζεται εκείνη του ΄πε η νύφη,
να τη φυλάει απ΄ τη ζερβή μεριά σαν αρμενίζει.275-276 Μτφ. Εφτ.

τι η Καλυψώ, η θεά η πανέμνοστη, του το ΄χε πει, Μτφ. Καζ.

Γιατί η νεράιδα του ’λεγε τ’ αστέρι εκείνο να ᾽χει Μτφ. Σίδ.

 

η245

ἔνθα μὲν Ἄτλαντος θυγάτηρ, δολόεσσα Καλυψὼ

που η μαριόλα η Καλυψώ, του Άτλαντα η θυγατέρα, Μτφ. Εφτ.

κι εκεί μια κόρη μένει του Άτλαντα τρανή, γεμάτη δόλουςΜτφ. Καζ.

όπου μια φοβερή θεά δολοτεχνίτρα μένει, Μτφ. Σίδ.

 

ι29

ἦ μέν μ᾽ αὐτόθ᾽ ἔρυκε Καλυψώ, δῖα θεάων,

Με κράτησε κι η Καλυψώ, η θεά η χαριτωμένη Μτφ. Εφτ.

Η Καλυψώ, η θεά η πανέμνοστη, στις βαθουλές σπηλιές της Μτφ. Καζ.

Έτσι λοιπόν η Καλυψώ με κράταε η νεράιδα Μτφ. Σίδ.

 

μ389

«ταῦτα δ᾽ ἐγὼν ἤκουσα Καλυψοῦς ἠυκόμοιο·

Τ΄ άκουσ΄ αυτά απ΄ την Καλυψώ την ομορφομαλλούσα, Μτφ. Εφτ.

απ΄ την ωριόμαλλη εγώ τ΄ άκουσα την Καλυψώ όλα τούτα, Μτφ. Καζ.

Αυτά κι απ’ τη λαμπρόμαλλη την Καλυψώ είχα ακούσει Μτφ. Σίδ.

μ449

ναίει ἐυπλόκαμος, δεινὴ θεὸς αὐδήεσσα,

στην Ωγυγία με φέρανε οι θεοί, που λημεριάζει
η Καλυψώ η ωριόμαλλη κι η φοβερή θεούλα.448-449 Μτφ. Εφτ.

στης Καλυψώς της ωριοπλέξουδης, της ανθρωπολαλούσας
θεάς, το ερημονήσι οι αθάνατοι, την Ωγυγία, με ρίξαν,448-449 Μτφ. Καζ.

που κατοικούσε η Καλυψώ με τις λαμπρές πλεξούδες˙ // θεά πανώρια, φοβερή, που σα θνητή μιλούσε 450 Μτφ. Σίδ.

 

ψ333

ὥς θ᾽ ἵκετ᾽ Ὠγυγίην νῆσον νύμφην τε Καλυψώ,

* δεν υπάρχει η μετάφραση του Εφταλιώτη

στην Ωγυγία πως βρέθη, στης ξωθιάς της Καλυψώς το σπίτι, Μτφ. Καζ.

τη μαύρη μοίρα ξέφυγε μονάχος, και πώς πήγε // στης Ωγυγίας το νησί, στην Καλυψώ τη νύφηΜτφ. Σίδ.

 

Δ. Κίρκη

ι31-32

ὣς δ᾽ αὔτως Κίρκη κατερήτυεν ἐν μεγάροισιν
Αἰαίη δολόεσσα, λιλαιομένη πόσιν εἶναι·

με κράταε στα παλάτια της η Κίρκη, η θεά της Αίας,
η δολοπλέχτρα, κι άντρας της να γίνω λαχταρούσε· Μτφ. Εφτ.

Κι η Κίρκη η δολερή απ΄ το σπίτι της στην Αία να φύγω πίσω
δε μ΄ άφηνε, κι αυτή γυρεύοντας να με κρατήσει γι΄ άντρα. Μτφ. Καζ.

Έτσι μ’ εμπόδιζε έπειτα κι η δολοπλέχτρα η Κίρκη
στο σπίτι της και ταίρι της να μ’ έχει λαχταρούσε. Μτφ. Σίδ.

 

κ136-137

Κίρκη ἐυπλόκαμος, δεινὴ θεὸς αὐδήεσσα,
αὐτοκασιγνήτη ὀλοόφρονος Αἰήταο·

η Κίρκη, η ωριόμαλλη θεά, κι η ανθρωπολαλούσα,

του Αιήτη του κακόβουλου η φοβερή αυταδέρφηΜτφ. Εφτ.

ζούσε, θεά τρανή, ωριοπλέξουδη και με ανθρωπίσιο λάλο,
η ομόσπλαχνη αδερφή του πίβουλου του Αιήτη, τι κι οι δυο το Μτφ. Καζ.

θεά μεγάλη, φοβερή, που σα θνητή λαλούσε,
κι ήταν ομόσπλαχνη αδελφή του δολοπλέχτη Αιήτη. Μτφ. Σίδ.

κ220-223

ἔσταν δ᾽ ἐν προθύροισι θεᾶς καλλιπλοκάμοιο,
Κίρκης δ᾽ ἔνδον ἄκουον ἀειδούσης ὀπὶ καλῇ,

ἱστὸν ἐποιχομένης μέγαν ἄμβροτον, οἷα θεάων
λεπτά τε καὶ χαρίεντα καὶ ἀγλαὰ ἔργα πέλονται. (*Θυμίζει την περιγραφή της Καλυψώς)

Στης ωριοπλέξουδης θεάς τα ξώθυρα καθίζουν,
κι ακούν την Κίρκη μέσαθε που γλυκοτραγουδούσε,
μεγάλο φαίνοντας πανί κι αχάλαστο, σαν που ΄ναι
των θεών τα έργα τα ψιλά και τα λαμπρά και τα ώρια, Μτφ. Εφτ.

Στην ξώπορτα της ωριοπλέξουδης θεάς ομπρός σταθήκαν,
της Κίρκης, κι άκουαν που με γάργαρη φωνή τραγούδαε μέσα,
μεγάλο ως ύφαινε κι αθάνατο πανί — και μη δεν είναι
όλα οι θεές που υφαίνουν όμορφα, ψιλά, χαριτωμένα; Μτφ. Καζ.

Στης καλοπλέξουδης θεάς τις ξώπορτες σταθήκαν
κι άκουσαν μέσα με γλυκιά φωνή που τραγουδούσε,
την Κίρκη κι έφαινε άφθαρτο πανί μεγάλο, ως είναι
όλα τα έργα των θεών, ψιλά, χαριτωμένα. Μτφ. Σίδ.

κ377

ἄγχι παρισταμένη ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·

σιμώνει η Κίρκη, και μιλάει με φτερωμένα λόγια· Μτφ. Εφτ.

ήρθε κοντά μου κι ανεμάρπαστα μου συντυχαίνει λόγια: Μτφ. Καζ.

ήρθε κοντά μου κι έκατσε και λυπημένη μου ᾽πε· Μτφ. Σίδ.

κ549

ἀλλ᾽ ἴομεν· δὴ γάρ μοι ἐπέφραδε πότνια Κίρκη.᾽

μόν΄ πάμε· η Κίρκη η δέσποινα μου ορμήνεψε το δρόμο.” Μτφ. Εφτ.

κι η σεβαστή θεά μου αρμήνεψε το δρόμο — μόνο πάμε!» Μτφ. Καζ.

Μόν’ πάμε. Η σεβαστή θεά μ’ οδήγησε όπως πρέπει». Μτφ. Σίδ.

 

λ8

Κίρκη εὐπλόκαμος, δεινὴ θεὸς αὐδήεσσα.

η φοβερή κι η ωριόμαλλη κι η ανθρωπολαλούσα,7 Μτφ. Εφτ.

σταλμένο από την ωριοπλέξουδη, την ανθρωπολαλούσα
θεά, την άγρια Κίρκη, σύντροφος καλός μας προβοδούσε.7-8 Μτφ. Καζ.

μας έστειλε η λαμπρόμαλλη θνητολαλούσα Κίρκη.8 Μτφ. Σίδ.

 

μ150

Κίρκη ἐυπλόκαμος, δεινὴ θεὸς αὐδήεσσα.

η φοβερή κι η ωριόμαλλη κι η ανθρωπολαλούσα,149 Μτφ. Εφτ.

σταλμένο από την ωριοπλέξουδη, την ανθρωπολαλούσα
θεά, την άγρια Κίρκη, σύντροφος καλός μας προβοδούσε.149-150 Μτφ. Καζ.

μας έστειλε η λαμπρόμαλλη θνητολαλούσα Κίρκη.150 Μτφ. Σίδ.

μ155

θέσφαθ᾽ ἅ μοι Κίρκη μυθήσατο, δῖα θεάων·

ή δυο, τα λόγια τα ιερά που μου ΄πε η θεία Κίρκη· Μτφ. Εφτ.

όσες μαντείες η Κίρκη, η αρχόντισσα θεά, μου μολογούσε Μτφ. Καζ.

τι είναι γραφτό της μοίρας μας καθώς μου τα ‘πε η Κίρκη. Μτφ. Σίδ.

μ302

ἐσθίετε βρώμην, τὴν ἀθανάτη πόρε Κίρκη.᾽

*Δεν υπάρχει μετάφραση στον Εφτ.

απ΄ τις θροφές που η Κίρκη η αθάνατη μας έδωσε να τρώτε. Μτφ. Καζ.

με τις θροφές που πήραμε απ’ τη θεά την Κίρκη». Μτφ. Σίδ.

μ268

Κίρκης τ᾽ Αἰαίης, ἥ μοι μάλα πόλλ᾽ ἐπέτελλε

μα και της Κίρκης, που πολύ μου σύσταιναν κι οι δυο τους Μτφ. Εφτ.

η Κίρκη μου διπλοπαράγγελνε στην Αία, να ξαλαργέψω Μτφ. Καζ.

τα λόγια, κι όσες μου ᾽κανε παραγγελιές η Κίρκη,
να τ’ αποφύγω το νησί του φωτοδότη του Ήλιου267-268 Μτφ. Σίδ.

μ273

Κίρκης τ᾽ Αἰαίης, ἥ μοι μάλα πόλλ᾽ ἐπέτελλε

κι η θεά της Αίας, που σοβαρά μου σύστησαν κι οι δυο τους Μτφ. Εφτ.

κι η Κίρκη από την Αία, που γύρευε μακριά να κρατηθούμε Μτφ. Καζ.

κι όσες, η Κίρκη μου ᾽κανε παραγγελιές κι ορμήνειες
να τ’ αποφύγω το νησί του φωτοδότη του Ήλιου,272-273 Μτφ. Σἰδ.

 

ψ321-322

καὶ Κίρκης κατέλεξε δόλον πολυμηχανίην τε,

ἠδ᾽ ὡς εἰς Ἀΐδεω δόμον ἤλυθεν εὐρώεντα,

*Δεν υπάρχει η μετάφραση Εφτ.

τις πονηριές ακόμα ιστόρησε και τις περίσσιες τέχνες
της Κίρκης, και το πως κατέβηκε στον άραχλο τον Άδη 321-322 Μτφ. Καζ.

Της Κίρκης τα καμώματα της είπε και τους δόλους, // στον Άδη πως, κατέβηκε τον καταραχνιασμένο,322 Μτφ. Σίδ.

 

Την εργασία επιλεμήθηκε η Φιλόλογος Αλεξάνδρα Κολοβού.

Δούλοι και πόλεμος

Η θέση των δούλων της Αρχαίας Ελλάδας στις πολεμικές αναμετρήσεις

Αφόρμηση της έρευνας

Ένα απόσπασμα από τα Αρχαία Ελληνικά Α΄ Λυκείου του Θουκυδίδη, αναφορικά με τη θέση των δούλων στον εμφύλιο πόλεμο της Κέρκυρας (427π.Χ):

[73.1] Tῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἠκροβολίσαντό τε ὀλίγα καὶ ἐς τοὺς ἀγροὺς περιέπεμπον ἀμφότεροι, τοὺς δούλους παρακαλοῦντές τε καὶ ἐλευθερίαν ὑπισχνούμενοι· καὶ τῷ μὲν δήμῳ τῶν οἰκετῶν τὸ πλῆθος παρεγένετο ξύμμαχον, τοῖς δ᾽ ἑτέροις ἐκ τῆς ἠπείρου ἐπίκουροι ὀκτακόσιοι.

Ενώ γίνεται συχνή αναφορά στους δούλους στα σχολικά βιβλία ως διακριτή κοινωνική ομάδα, απουσιάζει ο ρόλος τους στον πόλεμο.

Στόχοι της έρευνας: 

  • να αναδειχθεί η θέση και ο ρόλος των δούλων στην Αρχαία Ελλάδα σε πολεμικές αναμετρήσεις
  • να φανεί αν ο πόλεμος, που μετατρέπει τους ελεύθερους σε δούλους, μπορεί να γίνει παράγοντας απελευθέρωσης των δούλων
  • να διασταυρωθεί αν στις πρωτογενείς πηγές η θέση των δούλων σε πολεμικές αναμετρήσεις είναι κρίσιμος ή όχι
  • να εντοπιστούν βιβλιογραφικές αναφορές αναφορικά με τον ρόλο των δούλων σε δευτερογενείς ηλεκτρονικές πηγές

Στάδια της έρευνας:

Α. Αναζήτηση σε διαδικτυακά λεξικά των σημασιών των συνωνύμων του όρου «δούλος»: ἀνδράποδον, οἰκέτης, εἴλωτας (Επιτομή του Μεγάλου Λεξικού της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας των H.G. Liddell & R. Scott).

δοῦλος, , I. κυρίως, δέσμιος ή σκλάβος εκ γενετής, αντίθ. προς το κάνω κάποιον δούλο, που πριν ήταν ελεύθερος (ἀνδράποδον), σε Θουκ.· έπειτα, γενικά, σκλάβος, υπηρέτης, σε Ηρόδ.· ο Όμηρ. έχει μόνο το θηλ. δούλη, , θεράπαινα, υπηρέτρια· χρημάτων δ., υπηρέτης, σκλάβος του χρήματος, σε Ευρ. II. ως επίθ., δοῦλος, , -ον, δουλικός, υπηρετικός, υποτελής, υπόδουλος, σε Σοφ. κ.λπ. III. τὸ δοῦλον = οἱ δοῦλοι, σε Ευρ.· επίσης, δουλεία, στον ίδ. (αμφίβ. προέλ.).

οἰκέτης, -ου, (οἰκέω), οικιακός δούλος, υπηρέτης, σε Ηρόδ., Αττ.· οἱοἰκέται, Λατ. familia, η οικογένεια κάποιου, οι γυναίκες και τα παιδιά, σε Ηρόδ., Αττ.· σε αντίθ. προς το οἱ δοῦλοι, σε Πλάτ.

ἀνδράποδον[δρᾰ], τό, Επικ. δοτ. πληθ. ἀνδραπόδεσσι, I. κάποιος που αιχμαλωτίστηκε στον πόλεμο και πουλήθηκε ως δούλος, αιχμάλωτος, σε Ομήρ. Ιλ., Ηρόδ., Αττ. II. γενικά, δούλος, δουλικός ή δουλοπρεπής άνθρωπος, σε Πλάτ., Ξεν. (αμφίβ. προέλ.).

Το λήμμα εἴλωτας απουσιάζει.

Β. Αναζητήσαμε αναφορές αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων για τη θέση των δούλων σε εμπόλεμες καταστάσεις, με τη βοήθεια της ψηφιακής βιβλιοθήκης του Περσέα (Perseus Digital Library) καθώς και του Συμφραστικού πίνακα λέξεων, από τη Μνημοσύνη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας. Αναφέρουμε τα παρακάτω χωρία ενδεικτικά :

Οι τιμές που δέχονται οι δούλοι για τη συμμετοχή τους στον πόλεμο

  • καὶ Ἀθηναίων δ᾽ ἔστι τάφος, οἳ πρὶν ἢ στρατεῦσαι τὸν Μῆδον ἐπολέμησαν πρὸς Αἰγινήτας. ἦν δὲ ἄρα καὶ δήμου δίκαιον βούλευμα, εἰ δὴ καὶ Ἀθηναῖοι μετέδοσαν δούλοις δημοσίᾳ ταφῆναι καὶ τὰ ὀνόματα ἐγγραφῆναι στήλῃ: δηλοῖ δὲ ἀγαθοὺς σφᾶς ἐν τῷ πολέμῳ γενέσθαι περὶ τοὺς δεσπότας. (Παυσανίου, Ἑλλάδος περιήγησις, 1, 29)
  • τάφος δὲ ἐν τῷ πεδίῳ Ἀθηναίων ἐστίν, ἐπὶ δὲ αὐτῷ στῆλαι τὰ ὀνόματα τῶν ἀποθανόντων κατὰ φυλὰς ἑκάστων ἔχουσαι, καὶ ἕτερος Πλαταιεῦσι Βοιωτῶν καὶ δούλοις: ἐμαχέσαντο γὰρ καὶ δοῦλοι τότε πρῶτον. (Παυσανίου, Ἑλλάδος περιήγησις, 1,32)

Η πόλη ρυθμίζει το νομικό καθεστώς των δούλων και όχι ο ιδιοκτήτης τους σε περιόδους πολέμου

  • Τί δέ, ὦ λῷστε, ἔφη, οὐθεὶς ἂν γένοιτο ἐλεύθερος μὴ ὑπὸ τοῦ δεσπότου ἀφεθείς; Πῶς γάρ; εἶπεν. Ὅπως Ἀθηναίων ψηφισαμένων μετὰ τὴν ἐν Χαιρωνείᾳ μάχην τοὺς συμπολεμήσοντας οἰκέτας ἐλευθέρους εἶναι, εἰ προὔβη ὁ πόλεμος, ἀλλὰ μὴ διελύσατο θᾶττον ὁ Φίλιππος πρὸς αὐτούς, πολλοὶ ἂν τῶν Ἀθήνησιν οἰκετῶν ἢ μικροῦ πάντες ἐλεύθεροι ἦσαν, οὐχ ὑπὸ τοῦ δεσπότου ἕκαστος ἀφεθείς. (Δίων Χρυσόστομος, Ρητορικοί λόγοι, 65.21)

Οι Σπαρτιάτες χρησιμοποιούν τον πόλεμο για να «εξαφανίσουν»  τους είλωτες

  • ἐπεὶ καὶ τόδε ἔπραξαν φοβούμενοι αὐτῶν τὴν σκαιότητα καὶ τὸ πλῆθος (αἰεὶ γὰρ τὰ πολλὰ Λακεδαιμονίοις πρὸς τοὺς Εἵλωτας τῆς φυλακῆς πέρι μάλιστα καθειστήκει): προεῖπον αὐτῶν ὅσοι ἀξιοῦσιν ἐν τοῖς πολέμοις γεγενῆσθαι σφίσιν ἄριστοι,κρίνεσθαι, ὡς ἐλευθερώσοντες, πεῖραν ποιούμενοι καὶ ἡγούμενοι τούτους σφίσιν ὑπὸ φρονήματος, οἵπερ καὶ ἠξίωσαν πρῶτος ἕκαστος ἐλευθεροῦσθαι, μάλιστα ἂν καὶ ἐπιθέσθαι. [4] καὶ προκρίναντες ἐς δισχιλίους, οἱ μὲν ἐστεφανώσαντό τε καὶ τὰ ἱερὰ περιῆλθον ὡς ἠλευθερωμένοι, οἱ δὲ οὐ πολλῷ ὕστερον ἠφάνισάν τε αὐτοὺς καὶ οὐδεὶς ᾔσθετο ὅτῳ τρόπῳ ἕκαστος διεφθάρη. (Θουκυδίδου, Ιστορία, 4, 80, 2-4)

 

Γ. Έρευνα σε επιγραφικό υλικό

Κοινωνική Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης μέσα από επιγραφικό υλικό:

Bodel, J. (Ed.). (2012). Epigraphic evidence: ancient history from inscriptions. Routledge.

(Το πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε είναι ότι υπάρχει διαθέσιμο μέρος μόνο του βιβλίου, με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να συγκροτήσουμε ολοκληρωμένη εικόνα για τον ρόλο των δούλων στον πόλεμο)

Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα : Ανθολογία Επιγραφών: 8ος αι. π.Χ. – 6ος αι. μ.Χ., Όψεις του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των αρχαίων Ελλήνων,  του Άγγελου Π. Ματθαίου, όπου εντοπίσαμε πως ο κύριος που κατείχε δούλους μπορούσε να απελευθερώσει έναν ή περισσότερους. Ο δούλος που ελευθερωνόταν ονομαζόταν ἀπελεύθερος ή ἐξελεύθερος. Αποκτούσε βεβαίως την ελευθερία του, αλλά όχι και πολιτικά δικαιώματα. Στις απελευθερωτικές επιγραφές αναγράφεται η πράξη της απελευθέρωσης, της δήλωσης δηλαδή του κυρίου ότι ελευθερώνει εν ζωή ή της επιθυμίας του να ελευθερωθεί μετά τον θάνατό του ο δείνα δούλος ή δούλοι.

  • ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ

«Θεός. Με τη βοήθεια της Τύχης. Ο Κλείνις ελευθέρωσε τον Κόμαιθον, τον Έλυθρον, τον Ομβρίαν και τον Χοιροθύωνα. Εάν κάποιος απλώσει χέρι επάνω τους, είτε ο Ιστίας είτε κάποιος άλλος, να περιέλθει όλη η περιουσία του ως ιερή στον Απόλλωνα τον Βασσίτα και στον Πάνα τον Σινόεντα και στην Αρτέμιδα του Κωτιλίου και την Ορθασία.»

Έκδ. IG V 2, 429. M. Guarducci, Lʼ Epigrafia Greca dalle origini al t ardo impero, Roma 1987, 352-353. L. Dubois, Recherches sur le dialecte Arcadien, II, Louvain-La-Neuve 1988, 258-264

Δ. Αναζήτηση στη συλλογή Beazley  για την ανεύρεση εικονογραφικού υλικού.

Αρχαιολογία (Classical  Art Research Centre by the University of Oxford)

Ε. Αναζήτηση συνδέσμων με σχετικό βιβλιογραφικό περιεχόμενο

– Επισκόπηση των ελληνικών ψηφιακών πηγών ανοιχτής πρόσβασης:

Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Φωτόδεντρο

Open archives

Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών

– Αναζήτηση βιβλιογραφίας σε λήμματα διαδικτυακών εγκυκλοπαιδειών που βρίσκονται στο wiki του εργαστηρίου. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Βικιπαίδεια (Δουλεία στην αρχαία Ελλάδα)

Wikipedia (Slavery in antiquity – Slavery_in_ancient_Greece)

Encyclopedia Britannica (Slavery in Ancient Greece, «ancient Greece.» Compton’s by Britannica. Britannica Online for Kids.
Encyclopædia Britannica, Inc., 2016. Web. 7 Feb. 2016.
http://kids.britannica.com/comptons/article-201729/ancient-Greece

– Από δευτερογενείς πηγές που αναφέρονται στη θέση των δούλων στον πόλεμο ξεχωρίσαμε τις παρακάτω αναφορές:

  • In wartime, they were also required to act as servants to the warriors or serve as light infantrymen. A common character in many contemporary plays was the faithful slave, who accompanied his master to war.

(Cliff, Ursula. 2009. Slavery in Ancient Greece. Dickson College. Clio History Journal. Web. https://cliojournal.wikispaces.com/Slavery+in+Ancient+Greece Προσπελάστηκε 7/2/2016)

  • The practice of emancipation (manumission), first introduced into Athens in the 5th century BCE, was not an uncommon practice, enacted either by the state, or individually by the master. There were, however, conditions to this freedom, as evidenced by Plato and others. State emancipation often occurred after war; slaves were not subject to military conscription, and so when war came, may have been offered their freedom (or even full citizenship) as an incentive to fight. Even this conditional freedom though, was more than Spartan slaves received. [Garlan, Y. (1988). Slavery in ancient Greece. Cornell University Press.]
  • Spartan slaves were allowed to acquire their own land and property, however unlike in Athens, the power to emancipate slaves lay solely in the hands of the state. Again, this emancipation seemed a reward for the slaves’ excelling in warfare, though whether it was truly put into practice is debatable, as suggested by an incident in 424 BCE recorded in Thucydides, Book IV.
  • The Helots were invited by a proclamation to pick out those of their number who claimed to have most distinguished themselves against the enemy, in order that they might receive their freedom; the object being to test them, as it was thought that the first to claim their freedom would be the most high-spirited and the most apt to rebel. As many as two thousand were selected accordingly, who crowned themselves and went around the temples, rejoicing in their new freedom. The Spartans, however, soon afterwards did away with them, and no one ever knew how each one of them perished. [Garlan, Y. (1988). Slavery in ancient Greece. Cornell University Press.]
  • The life of a slave varied depending on their type of work. Domestic slaves, which were usually women, could be part of the family, while other slaves who work as war ship rowers face dangerous conditions. Reasons for enslavement: If they were on the losing side of a war. (http://resourcesforhistoryteachers.wikispaces.com/7.28)

Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (ΙΜΕ)

ΙΜΕ, λήμμα: είλωτες

Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ειλώτων και των δούλων στις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Γενικά ένας δούλος ήταν ιδιοκτησία του κυρίου του, ενώ αντίθετα ο είλωτας ανήκε στο κράτος των Σπαρτιατών. Είχε δηλαδή παραχωρηθεί από το κράτος σε κάποιον πολίτη, ο οποίος όμως δεν είχε το δικαίωμα να τον διαθέσει, όπως ο ίδιος επιθυμούσε. Επίσης, σε άλλες περιοχές οι δούλοι συχνά μπορούσαν να αποκτήσουν την ελευθερία τους. Αντίθετα, στη Σπάρτη ένας είλωτας δεν ήταν δυνατό να απελευθερωθεί, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Με αυτόν τον τρόπο ήταν πιο ελεύθερος, αλλά ταυτόχρονα και πιο περιορισμένος από τους δούλους της υπόλοιπης Ελλάδας (Θουκυδίδης, Ιστοριών 1.101.7-9).

http://www.fhw.gr/chronos/04/gr/economy/peasant_helots.html

ΣΤ. Συγκρότηση βιβλιογραφίας

Garlan, Y. (1975). War in the Ancient World: A Social History, trans. Janet Lloyd (New York, 1975), 135.

Κυρτάτας, Δ. (1989). Η δουλεία στην αρχαιότητα. Ιστορικά δεδομένα και θεωρητικές προσεγγίσεις. Μνήμων, 12, 183-195.

Garlan, Yvon. (1988). Η δουλεία στην αρχαία Ελλάδα. (Μετάφραση: Αλέξης Χατζηδάκης · επιμέλεια: Ζαχαρίας Δεμαθάς · επιμέλεια σειράς: Δ. Γ. Τσαούσης). – Αθήνα : Gutenberg – Γιώργος & Κώστας Δαρδανός, (Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη – 19)

Glotz, G. (1982). Εργασία στην αρχαία Ελλάδα : Οικονομική ιστορία της Ελλάδας: Από την ομηρική περίοδο ως τη ρωμαϊκή κατάκτηση. (μετάφραση: Αχιλλέας Α. Βαγενάς · επιμέλεια: Μ. Κωνσταντίνου). Αθήνα : Δίφρος.

Μαντάς, Κ. (2008). Όψεις του θεσμού της δουλείας στους διαλόγους του Δίωνα Χρυσόστομου. Αθήνα : Βερέττας.

Βικιπαίδεια, λήμμα Δουλεία στην αρχαία Ελλάδα – πρόσθετη βιβλιογραφία (εξειδικευμένη μελέτη)

Cliff, U. 2009. Slavery in Ancient Greece. Dickson College. Clio History Journal. Web. https://cliojournal.wikispaces.com/Slavery+in+Ancient+Greece Προσπελάστηκε 7/2/2016

Hunt, P. (1998). Slaves, Warfare, and Ideology in the Greek Historians. Cambridge: Cambridge University Press.

Luraghi, N., & Alcock, S. E. (Eds.). (2003). Helots and their masters in Laconia and Messenia: histories, ideologies, structures. Web. http://chs.harvard.edu./CHS/article/display/5627 Προσπελάστηκε 7/2/2016

Brulé, P. and Oulhen, J. (dir.). (1997). Esclavage, guerre, économie en Grèce ancienne. Hommages à Yvon Garlan. Rennes: Presses universitaires de Rennes, «History» series.

Rich, J., & Shipley, G. (1995). War and Society in the Greek World. Cambridge University Press.*

van Wees, H. (2004). Greek Warfare: Myth and Realities. Duckworth. *

Bodel, J. (Ed.). (2012). Epigraphic evidence: ancient history from inscriptions. Routledge. («Κοινωνική Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας και Ρώμης μέσα από επιγραφικό υλικό»).

* Ένα μέρος από τα περιεχόμενα των παραπάνω βιβλίων είναι προσβάσιμα στο www.amazon.com . Το πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε εδώ είναι ότι υπάρχει διαθέσιμο μέρος του κάθε βιβλίου, με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να συγκροτήσουμε ολοκληρωμένη εικόνα για τον ρόλο των δούλων στον πόλεμο.

Την εργασία επιμελήθηκαν οι Φιλόλογοι Βασίλης Βασιλείου και Κατερίνα Τρανού

Η προσωπικότητα του Αλκιβιάδη

Η προσωπικότητα του Αλκιβιάδη μέσα από την αρχαία ελληνική γραμματεία. Η επίδρασή της διαχρονικά στην τέχνη και στη σύγχρονη λογοτεχνία

 

Alkibiades
Μαρμάρινο κεφάλι του Αλκιβιάδη (Μουσείο Ny Karlsberg, Κοπεγχάγη). Η σύνθετη προσωπικότητα του Αθηναίου πολιτικού εκφράζεται στην προτομή αυτή.Από το σχολικό εγχειρίδιο Αρχαία Ιστορία Α΄ Γυμνασίου

 

Ξεκινώντας τον προβληματισμό μας από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο αναζητήσαμε στην πορεία της έρευνάς μας κάτι πιο συγκεκριμένο και καταλήξαμε σε έναν από τους πρωταγωνιστές του. Κατά συνέπεια ο παραπάνω τίτλος προέκυψε από το ενδιαφέρον μας να παρουσιάσουμε και να αναδείξουμε τον Αλκιβιάδη όχι ως την πολιτική και στρατιωτική ιδιοφυΐα που σημάδεψε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο και έκρινε καταλυτικά την έκβασή του αλλά ως μια γοητευτική προσωπικότητα που ενέπνευσε ή έστω απασχόλησε τόσο τους συγγραφείς της αρχαίας ελληνικής γραμματείας όσο και τους σύγχρονους Έλληνες και ξένους συγγραφείς. Ωστόσο, μας απασχόλησε και το πώς αποτυπώθηκε η γοητευτική αυτή προσωπικότητα στην τέχνη της κλασικής εποχής αλλά και στη νεότερη εποχή μέσα από τα ρεύματα του κλασικισμού και του ρομαντισμού.
Ο Αλκιβιάδης είναι ένα πρόσωπο ενδιαφέρον και γοητευτικό διαχρονικά που έζησε την εποχή της ακμής της αρχαίας Αθήνας (450 – 404 π.Χ) μιας ακμής όμως που πλησίαζε στο τέλος. Ίσως σήμερα που ζούμε τόσο έντονα την κοινωνική και οικονομική κρίση να μας ελκύουν περισσότερο τέτοιες προσωπικότητες σαν τον Αλκιβιάδη, ένας τυχοδιώκτης αλλά και πόσο προικισμένος, ένας ικανότατος και οξυδερκής πολιτικός.

Στόχοι της έρευνας

• Να φωτιστεί μια ιστορική προσωπικότητα για την οποία γίνεται συνοπτικά λόγος στο σχολικό εγχειρίδιο της Α’ γυμνασίου, ενώ αποσιωπάται χαρακτηριστικά στο αντίστοιχο εγχειρίδιο της Α΄ λυκείου.
• Να παρουσιαστούν αποσπάσματα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που αναφέρονται στο πρόσωπο του Αλκιβιάδη.
• Να παρουσιαστούν –όπου ήταν εφικτό- κριτικές στα παραπάνω έργα.
• Να αναφερθούν με σύντομο σχολιασμό τα βιβλία της σύγχρονης λογοτεχνίας που έχουν ως κεντρικό πρόσωπο τον Αλκιβιάδη.
• Να παρουσιαστούν έργα τέχνης τόσο από την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα όσο και από τη νεότερη ευρωπαϊκή ζωγραφική, όπου ο Αθηναίος πολιτικός απετέλεσε πηγή έμπνευσης και ιδεαλιστικό πρότυπο.

 

ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

Αρχικά ανατρέξαμε στις ψηφιακές πηγές του εργαστηρίου προκειμένου να αναζητήσουμε έργα και συγκεκριμένα αποσπάσματα από την αρχαία ελληνική γραμματεία τα οποία αναφέρονται στον Αλκιβιάδη όπως η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα και ο εκπαιδευτικός ιστότοπος Φωτόδενδρο.

Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Ο Θουκυδίδης στο 6ο βιβλίο αναφέρεται στο γεγονός του ακρωτηριασμού των Ερμών και στις κατηγορίες που διατυπώθηκαν εναντίον του Αλκιβιάδη (6.27.1-6.29.3):
ΘΟΥΚ 6.27.1–6.29.3

Ακρωτηριασμός των «Ερμών» – Καταγγελίες για διακωμώδηση των μυστηρίων
[6.27.1] Ἐν δὲ τούτῳ, ὅσοι Ἑρμαῖ ἦσαν λίθινοι ἐν τῇ πόλει τῇ
Ἀθηναίων (εἰσὶ δὲ κατὰ τὸ ἐπιχώριον, ἡ τετράγωνος ἐργασία,
πολλοὶ καὶ ἐν ἰδίοις προθύροις καὶ ἐν ἱεροῖς), μιᾷ νυκτὶ οἱ
πλεῖστοι περιεκόπησαν τὰ πρόσωπα. [6.27.2] καὶ τοὺς δράσαντας
ᾔδει οὐδείς, ἀλλὰ μεγάλοις μηνύτροις δημοσίᾳ οὗτοί τε ἐζη-
τοῦντο καὶ προσέτι ἐψηφίσαντο, καὶ εἴ τις ἄλλο τι οἶδεν
ἀσέβημα γεγενημένον, μηνύειν ἀδεῶς τὸν βουλόμενον καὶ
ἀστῶν καὶ ξένων καὶ δούλων. [6.27.3] καὶ τὸ πρᾶγμα μειζόνως
ἐλάμβανον· τοῦ τε γὰρ ἔκπλου οἰωνὸς ἐδόκει εἶναι καὶ ἐπὶ
ξυνωμοσίᾳ ἅμα νεωτέρων πραγμάτων καὶ δήμου καταλύσεως
γεγενῆσθαι. [6.28.1] μηνύεται οὖν ἀπὸ μετοίκων τέ τινων καὶ ἀκο-
λούθων περὶ μὲν τῶν Ἑρμῶν οὐδέν, ἄλλων δὲ ἀγαλμάτων
περικοπαί τινες πρότερον ὑπὸ νεωτέρων μετὰ παιδιᾶς καὶ
οἴνου γεγενημέναι, καὶ τὰ μυστήρια ἅμα ὡς ποιεῖται ἐν
οἰκίαις ἐφ’ ὕβρει· ὧν καὶ τὸν Ἀλκιβιάδην ἐπῃτιῶντο. [6.28.2] καὶ
αὐτὰ ὑπολαμβάνοντες οἱ μάλιστα τῷ Ἀλκιβιάδῃ ἀχθόμενοι
ἐμποδὼν ὄντι σφίσι μὴ αὐτοῖς τοῦ δήμου βεβαίως προεστάναι,
καὶ νομίσαντες, εἰ αὐτὸν ἐξελάσειαν, πρῶτοι ἂν εἶναι, ἐμεγά-
λυνον καὶ ἐβόων ὡς ἐπὶ δήμου καταλύσει τά τε μυστικὰ καὶ
ἡ τῶν Ἑρμῶν περικοπὴ γένοιτο καὶ οὐδὲν εἴη αὐτῶν ὅτι οὐ
μετ’ ἐκείνου ἐπράχθη, ἐπιλέγοντες τεκμήρια τὴν ἄλλην αὐτοῦ
ἐς τὰ ἐπιτηδεύματα οὐ δημοτικὴν παρανομίαν. [6.29.1] ὁ δ’ ἔν τε
τῷ παρόντι πρὸς τὰ μηνύματα ἀπελογεῖτο καὶ ἑτοῖμος ἦν
πρὶν ἐκπλεῖν κρίνεσθαι, εἴ τι τούτων εἰργασμένος ἦν (ἤδη
γὰρ καὶ τὰ τῆς παρασκευῆς ἐπεπόριστο), καὶ εἰ μὲν τούτων
τι εἴργαστο, δίκην δοῦναι, εἰ δ’ ἀπολυθείη, ἄρχειν. [6.29.2] καὶ
ἐπεμαρτύρετο μὴ ἀπόντος πέρι αὐτοῦ διαβολὰς ἀποδέχεσθαι,
ἀλλ’ ἤδη ἀποκτείνειν, εἰ ἀδικεῖ, καὶ ὅτι σωφρονέστερον εἴη
μὴ μετὰ τοιαύτης αἰτίας, πρὶν διαγνῶσι, πέμπειν αὐτὸν ἐπὶ
τοσούτῳ στρατεύματι. [6.29.3] οἱ δ’ ἐχθροὶ δεδιότες τό τε στράτευμα
μὴ εὔνουν ἔχῃ, ἢν ἤδη ἀγωνίζηται, ὅ τε δῆμος μὴ μαλα-
κίζηται θεραπεύων ὅτι δι’ ἐκεῖνον οἵ τ’ Ἀργεῖοι ξυνεστράτευον
καὶ τῶν Μαντινέων τινές, ἀπέτρεπον καὶ ἀπέσπευδον, ἄλλους
ῥήτορας ἐνιέντες οἳ ἔλεγον νῦν μὲν πλεῖν αὐτὸν καὶ μὴ
κατασχεῖν τὴν ἀναγωγήν, ἐλθόντα δὲ κρίνεσθαι ἐν ἡμέραις
ῥηταῖς, βουλόμενοι ἐκ μείζονος διαβολῆς, ἣν ἔμελλον ῥᾷον
αὐτοῦ ἀπόντος ποριεῖν, μετάπεμπτον κομισθέντα αὐτὸν ἀγω-
νίσασθαι. καὶ ἔδοξε πλεῖν τὸν Ἀλκιβιάδην.

 

Ο Θουκυδίδης στο 6ο βιβλίο εκθέτει τα κίνητρα του Αλκιβιάδη για τη Σικελική εκστρατεία (6.15.1-6.15.4):
ΘΟΥΚ 6.15.1–6.15.4
Κίνητρα και χαρακτήρας του Αλκιβιάδη

Ὁ μὲν Νικίας τοιαῦτα εἶπε, τῶν δὲ Ἀθηναίων παριόντες
οἱ μὲν πλεῖστοι στρατεύειν παρῄνουν καὶ τὰ ἐψηφισμένα μὴ
λύειν, οἱ δέ τινες καὶ ἀντέλεγον. [6.15.2] ἐνῆγε δὲ προθυμότατα
τὴν στρατείαν Ἀλκιβιάδης ὁ Κλεινίου, βουλόμενος τῷ τε
Νικίᾳ ἐναντιοῦσθαι, ὢν καὶ ἐς τἆλλα διάφορος τὰ πολιτικὰ
καὶ ὅτι αὐτοῦ διαβόλως ἐμνήσθη, καὶ μάλιστα στρατηγῆσαί
τε ἐπιθυμῶν καὶ ἐλπίζων Σικελίαν τε δι’ αὐτοῦ καὶ Καρχη-
δόνα λήψεσθαι καὶ τὰ ἴδια ἅμα εὐτυχήσας χρήμασί τε καὶ
δόξῃ ὠφελήσειν. [6.15.3] ὢν γὰρ ἐν ἀξιώματι ὑπὸ τῶν ἀστῶν, ταῖς
ἐπιθυμίαις μείζοσιν ἢ κατὰ τὴν ὑπάρχουσαν οὐσίαν ἐχρῆτο
ἔς τε τὰς ἱπποτροφίας καὶ τὰς ἄλλας δαπάνας· ὅπερ καὶ
καθεῖλεν ὕστερον τὴν τῶν Ἀθηναίων πόλιν οὐχ ἥκιστα.
[6.15.4] φοβηθέντες γὰρ αὐτοῦ οἱ πολλοὶ τὸ μέγεθος τῆς τε κατὰ τὸ
ἑαυτοῦ σῶμα παρανομίας ἐς τὴν δίαιταν καὶ τῆς διανοίας ὧν
καθ’ ἓν ἕκαστον ἐν ὅτῳ γίγνοιτο ἔπρασσεν, ὡς τυραννίδος
ἐπιθυμοῦντι πολέμιοι καθέστασαν, καὶ δημοσίᾳ κράτιστα
διαθέντι τὰ τοῦ πολέμου ἰδίᾳ ἕκαστοι τοῖς ἐπιτηδεύμασιν
αὐτοῦ ἀχθεσθέντες, καὶ ἄλλοις ἐπιτρέψαντες, οὐ διὰ μακροῦ
ἔσφηλαν τὴν πόλιν.
[Πηγή: Θουκυδίδου Ιστορία, Πρόλογος, μετάφραση, σχόλια. Εισαγωγή: Ι.Θ. Κακριδής. Ι–IV, μτφρ. Ε. Λαμπρίδη, Γκοβόστης, Αθήνα, 1962 – (διατίθεται στην Πύλη για την Ελληνική γλώσσα)]

Ο Ξενοφώντας στα Ελληνικά (2.1.25-26) αναφέρεται στις συμβουλές που έδωσε ο Αλκιβιάδης στους Αθηναίους στρατηγούς πριν τη ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς:

Ολιγωρία των Αθηναίων
Ολιγωρία των Αθηναίων

 

 

 

Πηγή: Εκπαιδευτικός συσσωρευτής Φωτόδενδρο

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ

Παράλληλοι Βίοι, Αλκιβιάδης – Κοριολανός

Τὸ Ἀλκιβιάδου γένος ἄνωθεν Εὐρυσάκην τὸν Αἴαντος ἀρχηγὸν ἔχειν δοκεῖ, πρὸς δὲ μητρὸς Ἀλκμαιωνίδης ἦν, ἐκ Δεινομάχης γεγονὼς τῆς Μεγακλέους. ὁ δὲ πατὴρ αὐτοῦ Κλεινίας ἰδιοστόλῳ τριήρει περὶ Ἀρτεμίσιον ἐνδόξως ἐναυμάχησεν, ὕστερον δὲ Βοιωτοῖς μαχόμενος περὶ Κορώνειαν ἀπέθανε. τοῦ δὲ Ἀλκιβιάδου Περικλῆς καὶ Ἀρίφρων οἱ Ξανθίππου, προσήκοντες κατὰ γένος, ἐπετρόπευον. [1.2] λέγεται δ᾽ οὐ κακῶς ὅτι τῆς Σωκράτους πρὸς αὐτὸν εὐνοίας καὶ φιλ[ανθρωπ]ίας οὐ μικρὰ πρὸς δόξαν ἀπέλαυσεν, εἴγε Νικίου μὲν καὶ Δημοσθένους καὶ Λαμάχου καὶ Φορμίωνος Θρασυβούλου τε καὶ Θηραμένους, ἐπιφανῶν ἀνδρῶν γενομένων κατ᾽ αὐτόν, οὐδενὸς οὐδ᾽ ἡ μήτηρ ὀνόματος τετύχηκεν, Ἀλκιβιάδου δὲ καὶ τίτθην, γένος Λάκαιναν, Ἀμύκλαν ὄνομα, καὶ Ζώπυρον παιδαγωγὸν ἴσμεν, ὧν τὸ μὲν Ἀντισθένης, τὸ δὲ Πλάτων ἱστόρηκε.

ΠΛΑΤΩΝ
ΠΛ Αλκ1 104e–106a

Ο Σωκράτης είναι σε θέση να καθοδηγήσει τον Αλκιβιάδη στην επίτευξη των στόχων του. Σε αυτόν τον διάλογο, για τη γνησιότητα του οποίου υπάρχει διχογνωμία, ο Σωκράτης και ο Αλκιβιάδης συζητούν για την αυτογνωσία. Ο φιλόσοφος διαπίστωσε ότι, σε αντίθεση με τον ίδιο, οι περισσότεροι απέφευγαν πλέον τη συναναστροφή με τον Αλκιβιάδη, εξαιτίας της αλαζονείας του χαρισματικού νέου: ο Αλκιβιάδης πίστευε ότι δεν είχε την ανάγκη κανενός. Ο γιος του Κλεινία ζήτησε τότε επίμονα να του εξηγήσει ο φιλόσοφος γιατί επιζητούσε ακόμη τη συναναστροφή μαζί του.

 

[104e] ΣΩ. Ὅρα δή· οὐ γάρ τοι εἴη ἂν θαυμαστὸν εἰ, ὥσπερ
μόγις ἠρξάμην, οὕτω μόγις καὶ παυσαίμην.
ΑΛ. Ὠγαθὲ λέγε· ἀκούσομαι γάρ.
ΣΩ. Λεκτέον ἂν εἴη. χαλεπὸν μὲν οὖν πρὸς ἄνδρα οὐχ
ἥττονα ἐραστῶν προσφέρεσθαι ἐραστῇ, ὅμως δὲ τολμητέον
φράσαι τὴν ἐμὴν διάνοιαν. ἐγὼ γάρ, ὦ Ἀλκιβιάδη, εἰ μέν
σε ἑώρων ἃ νυνδὴ διῆλθον ἀγαπῶντα καὶ οἰόμενον δεῖν ἐν
τούτοις καταβιῶναι, πάλαι ἂν ἀπηλλάγμην τοῦ ἔρωτος, ὥς
[105a] γε δὴ ἐμαυτὸν πείθω· νῦν δ’ ἕτερ’ αὖ κατηγορήσω διανοή-
ματα σὰ πρὸς αὐτὸν σέ, ᾧ καὶ γνώσῃ ὅτι προσέχων γέ σοι
τὸν νοῦν διατετέλεκα. δοκεῖς γάρ μοι, εἴ τίς σοι εἴποι θεῶν·
«Ὦ Ἀλκιβιάδη, πότερον βούλει ζῆν ἔχων ἃ νῦν ἔχεις, ἢ
αὐτίκα τεθνάναι εἰ μή σοι ἐξέσται μείζω κτήσασθαι;»
δοκεῖς ἄν μοι ἑλέσθαι τεθνάναι· ἀλλὰ νῦν ἐπὶ τίνι δή ποτε
ἐλπίδι ζῇς, ἐγὼ φράσω. ἡγῇ, ἐὰν θᾶττον εἰς τὸν Ἀθηναίων
[105b] δῆμον παρέλθῃς ―τοῦτο δ’ ἔσεσθαι μάλα ὀλίγων ἡμερῶν―
παρελθὼν οὖν ἐνδείξεσθαι Ἀθηναίοις ὅτι ἄξιος εἶ τιμᾶσθαι
ὡς οὔτε Περικλῆς οὔτ’ ἄλλος οὐδεὶς τῶν πώποτε γενομένων,
καὶ τοῦτ’ ἐνδειξάμενος μέγιστον δυνήσεσθαι ἐν τῇ πόλει, ἐὰν
δ’ ἐνθάδε μέγιστος ᾖς, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι, καὶ οὐ
μόνον ἐν Ἕλλησιν, ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς βαρβάροις, ὅσοι ἐν τῇ
αὐτῇ ἡμῖν οἰκοῦσιν ἠπείρῳ. καὶ εἰ αὖ σοι εἴποι ὁ αὐτὸς
οὗτος θεὸς ὅτι αὐτοῦ σε δεῖ δυναστεύειν ἐν τῇ Εὐρώπῃ,
[105c] διαβῆναι δὲ εἰς τὴν Ἀσίαν οὐκ ἐξέσται σοι οὐδὲ ἐπιθέσθαι
τοῖς ἐκεῖ πράγμασιν, οὐκ ἂν αὖ μοι δοκεῖς ἐθέλειν οὐδ’ ἐπὶ
τούτοις μόνοις ζῆν, εἰ μὴ ἐμπλήσεις τοῦ σοῦ ὀνόματος καὶ
τῆς σῆς δυνάμεως πάντας ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀνθρώπους· καὶ
οἶμαί σε πλὴν Κύρου καὶ Ξέρξου ἡγεῖσθαι οὐδένα ἄξιον
λόγου γεγονέναι. ὅτι μὲν οὖν ἔχεις ταύτην τὴν ἐλπίδα, εὖ
οἶδα καὶ οὐκ εἰκάζω. ἴσως ἂν οὖν εἴποις, ἅτε εἰδὼς ὅτι
ἀληθῆ λέγω, «Τί δὴ οὖν, ὦ Σώκρατες, τοῦτ’ ἐστί σοι πρὸς
[105d] λόγον; [ὃν ἔφησθα ἐρεῖν, διὸ ἐμοῦ οὐκ ἀπαλλάττῃ;]» ἐγὼ δὲ
σοί γε ἐρῶ, ὦ φίλε παῖ Κλεινίου καὶ Δεινομάχης. τούτων
γάρ σοι ἁπάντων τῶν διανοημάτων τέλος ἐπιτεθῆναι ἄνευ
ἐμοῦ ἀδύνατον· τοσαύτην ἐγὼ δύναμιν οἶμαι ἔχειν εἰς τὰ σὰ
πράγματα καὶ εἰς σέ, διὸ δὴ καὶ πάλαι οἴομαί με τὸν θεὸν
οὐκ ἐᾶν διαλέγεσθαί σοι, ὃν ἐγὼ περιέμενον ὁπηνίκα ἐάσει.
ὥσπερ γὰρ σὺ ἐλπίδας ἔχεις ἐν τῇ πόλει ἐνδείξασθαι ὅτι
[105e] αὐτῇ παντὸς ἄξιος εἶ, ἐνδειξάμενος δὲ [ὅτι] οὐδὲν ὅτι οὐ
παραυτίκα δυνήσεσθαι, οὕτω κἀγὼ παρὰ σοὶ ἐλπίζω μέγιστον
δυνήσεσθαι ἐνδειξάμενος ὅτι παντὸς ἄξιός εἰμί σοι καὶ οὔτε
ἐπίτροπος οὔτε συγγενὴς οὔτ’ ἄλλος οὐδεὶς ἱκανὸς παραδοῦναι
τὴν δύναμιν ἧς ἐπιθυμεῖς πλὴν ἐμοῦ, μετὰ τοῦ θεοῦ μέντοι.
νεωτέρῳ μὲν οὖν ὄντι σοι καὶ πρὶν τοσαύτης ἐλπίδος γέμειν,
ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, οὐκ εἴα ὁ θεὸς διαλέγεσθαι, ἵνα μὴ μάτην
[106a] διαλεγοίμην. νῦν δ’ ἐφῆκεν· νῦν γὰρ ἄν μου ἀκούσαις.
ΠΗΓΗ
Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

 

ΠΛ Αλκ2 146d–147b
Η γνώση που δεν συνοδεύεται από τη γνώση του «βελτίστου» είναι συχνά επιβλαβής
Συζητώντας με τον Αλκιβιάδη για τη σημασία που έχει να προσέχει κανείς τι ζητά με τις προσευχές του από τους θεούς (βλ. και ΠΛ Αλκ2 141c–143a), ο Σωκράτης υποστήριξε ότι υπάρχουν πράγματα τα οποία είναι καλύτερο να τα αγνοεί κανείς παρά να τα γνωρίζει. Κι αυτό γιατί κάθε επιμέρους γνώση, αν δεν συνοδεύεται από τη γνώση του βελτίστου , μπορεί να αποδειχτεί επιζήμια. Επειδή, όμως, οι περισσότεροι είναι άφρονες, καθώς αγνοούν το βέλτιστον , είναι προτιμότερο να μην γνωρίζουν τίποτα. Και συνεχίζει:

ΣΩ. Ὁρᾷς οὖν, ὅτε γ’ ἔφην κινδυνεύειν τό γε τῶν ἄλλων
[146e] ἐπιστημῶν κτῆμα, ἐάν τις ἄνευ τῆς τοῦ βελτίστου ἐπιστήμης
κεκτημένος ᾖ, ὀλιγάκις μὲν ὠφελεῖν, βλάπτειν δὲ τὰ πλείω
τὸν ἔχοντα αὐτό, ἆρ’ οὐχὶ τῷ ὄντι ὀρθῶς ἐφαινόμην λέγων;
ΑΛ. Καὶ εἰ μὴ τότε, ἀλλὰ νῦν μοι δοκεῖ, ὦ Σώκρατες.
ΣΩ. Δεῖ ἄρα καὶ πόλιν καὶ ψυχὴν τὴν μέλλουσαν ὀρθῶς
βιώσεσθαι ταύτης τῆς ἐπιστήμης ἀντέχεσθαι, ἀτεχνῶς
ὥσπερ ἀσθενοῦντα ἰατροῦ ἤ τινος κυβερνήτου τὸν ἀσφαλῶς
[147a] μέλλοντα πλεῖν. ἄνευ γὰρ ταύτης, ὅσῳπερ ἂν λαμπρό-
τερον ἐπουρίσῃ τὸ τῆς τύχης ἢ περὶ χρημάτων κτῆσιν ἢ
σώματος ῥώμην ἢ καὶ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, τοσούτῳ μείζω
ἁμαρτήματα ἀπ’ αὐτῶν ἀναγκαῖόν ἐστιν, ὡς ἔοικε, γίγνεσθαι.
ὁ δὲ δὴ τὴν καλουμένην πολυμαθίαν τε καὶ πολυτεχνίαν
κεκτημένος, ὀρφανὸς δὲ ὢν ταύτης τῆς ἐπιστήμης, ἀγό-
μενος δὲ ὑπὸ μιᾶς ἑκάστης τῶν ἄλλων, ἆρ’ οὐχὶ τῷ ὄντι
δικαίως πολλῷ χειμῶνι χρήσεται, ἅτε οἶμαι ἄνευ κυβερνήτου
[147b] διατελῶν ἐν πελάγει, χρόνον οὐ μακρὸν βίου θέων; ὥστε
συμβαίνειν μοι δοκεῖ καὶ ἐνταῦθα τὸ τοῦ ποιητοῦ, ὃ λέγει
κατηγορῶν πού τινος, ὡς ἄρα πολλὰ μὲν ἠπίστατο
ἔργα, κακῶς δέ, φησίν, ἠπίστατο πάντα.

ΠΗΓΗ
Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

 

ΑΝΔΟΚΙΔΗΣ, Κατά Αλκιβιάδου. Η υπόθεση του λόγου

Ο Ανδοκίδης καταγόταν από ιερατικό γένος. Είχε αριστοκρατικές πεποιθήσεις και συνδέθηκε με τον Αλκιβιάδη. Το 415 π.Χ. θεωρήθηκε ότι είχε ανάμειξη στο σκάνδαλο των Ερμοκοπιδών. Γι’ αυτό φυλακίστηκε ο ίδιος, ο πατέρας του και μερικοί συγγενείς του. Κατέδωσε όμως τους ενόχους για να αποφυλακισθεί αυτός και οι συγγενείς του, αλλά η πράξη του αυτή μείωσε πολύ τη φήμη του στην Αθήνα και τελικά με ειδικό ψήφισμα καταδικάστηκε σε εξορία. Το 403 π.Χ., που δόθηκε γενική αμνηστία, γύρισε στην Αθήνα.
Στον λόγο του «Κατά Αλκιβιάδου» κατηγορεί τον Αλκιβιάδη, τον γιο του Κλεινία, για πολλά δεινά που προκάλεσε στην πόλη και στους συμμάχους της και για πολλά σφάλματα στην ιδιωτική του ζωή. Γι’ αυτό είναι δίκαιο και συμφέρον για την πόλη να τον εξοστρακίσουν.

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

[1] ὧν οὐκ ἐν τῷ παρόντι μόνον γιγνώσκω τῶν πολιτικῶν πραγμάτων ὡς σφαλερόν ἐστιν ἅπτεσθαι, ἀλλὰ καὶ πρότερον χαλεπὸν ἡγούμην, πρὶν τῶν κοινῶν ἐπιμελεῖσθαί τινος. πολίτου δὲ ἀγαθοῦ νομίζω προκινδυνεύειν ἐθέλειν τοῦ πλήθους, καὶ μὴ καταδείσαντα τὰς ἔχθρας τὰς ἰδίας ὑπὲρ τῶν δημοσίων ἔχειν ἡσυχίαν: διὰ μὲν γὰρ τοὺς τῶν ἰδίων ἐπιμελουμένους οὐδὲν αἱ πόλεις μείζους καθίστανται, διὰ δὲ τοὺς τῶν κοινῶν μεγάλαι καὶ ἐλεύθεραι γίγνονται. [2] ὧν [τῶν ἀγαθῶν] εἷς ἐγὼ βουληθεὶς ἐξετάζεσθαι μεγίστοις περιπέπτωκα κινδύνοις, προθύμων μὲν καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν ὑμῶν τυγχάνων, δι” ὅπερ σῴζομαι, πλείστοις δὲ καὶ δεινοτάτοις ἐχθροῖς χρώμενος, ὑφ” ὧν διαβάλλομαι. ὁ μὲν οὖν ἀγὼν ὁ παρὼν οὐ στεφανηφόρος, ἀλλ” εἰ χρὴ μηδὲν ἀδικήσαντα τὴν πόλιν δέκα ἔτη φεύγειν: οἱ δ” ἀνταγωνιζόμενοι περὶ τῶν ἄθλων τούτων ἐσμὲν ἐγὼ καὶ Ἀλκιβιάδης καὶ Νικίας, ὧν ἀναγκαῖον ἕνα τῇ συμφορᾷ περιπεσεῖν.

ΠΗΓΗ Βικιθήκη Κατά Αλκιβιάδου

ΛΥΣΙΑΣ, Κατά Αλκιβιάδου Λιποταξίου (Α΄)

ΛΥΣ 14.9–22
[9] Οὗτος τοίνυν εἰς τοῦτ’ ἦλθε πονηρίας, καὶ οὕτως ὑμῶν
κατεφρόνησε καὶ τοὺς πολεμίους ἔδεισε καὶ ἱππεύειν ἐπε-
θύμησε καὶ τῶν νόμων οὐκ ἐφρόντισεν, ὥστε οὐδὲν αὐτῷ
τούτων τῶν κινδύνων ἐμέλησεν, ἀλλ’ ἐβουλήθη καὶ ἄτιμος
εἶναι καὶ τὰ χρήματ’ αὐτοῦ δημευθῆναι καὶ πάσαις ταῖς
κειμέναις ζημίαις ἔνοχος γενέσθαι μᾶλλον ἢ μετὰ τῶν πο-
λιτῶν εἶναι καὶ ὁπλίτης γενέσθαι. [10] καὶ ἕτεροι μὲν οὐδεπώ-
ποτε ὁπλιτεύσαντες, ἱππεύοντες δὲ τὸν ἄλλον χρόνον
καὶ πολλὰ κακὰ τοὺς πολεμίους πεποιηκότες, οὐκ ἐτόλμη-
σαν ἐπὶ τοὺς ἵππους ἀναβῆναι, δεδιότες ὑμᾶς καὶ τὸν νό-
μον· οὕτω γὰρ ἦσαν παρεσκευασμένοι, οὐχ ὡς ἀπολουμένης
τῆς πόλεως, ἀλλ’ ὡς σωθησομένης καὶ μεγάλης ἐσομένης
καὶ τιμωρησομένης τοὺς ἀδικοῦντας· Ἀλκιβιάδης δ’ ἐτόλ-
μησεν ἀναβῆναι, οὔτε εὔνους ὢν τῷ πλήθει οὔτε πρότερον
ἱππεύσας οὔτε νῦν ἐπιστάμενος οὔτε ὑφ’ ὑμῶν δοκιμασθείς,
ὡς οὐκ ἐξεσόμενον τῇ πόλει δίκην παρὰ τῶν ἀδικούντων
λαμβάνειν. [11] ἐνθυμηθῆναι δὲ χρὴ ὅτι, εἰ ἐξέσται ὅ τι ἄν τις
βούληται ποιεῖν, οὐδὲν ὄφελος νόμους κεῖσθαι ἢ ὑμᾶς συλλέ-
γεσθαι ἢ στρατηγοὺς αἱρεῖσθαι. θαυμάζω δέ, ὦ ἄνδρες
δικασταί, εἴ τις ἀξιοῖ, ἐὰν μέν τις προσιόντων τῶν πολε-
μίων τῆς πρώτης τάξεως τεταγμένος τῆς δευτέρας γένηται,
τούτου μὲν δειλίαν καταψηφίζεσθαι, ἐὰν δέ τις ἐν τοῖς
ὁπλίταις τεταγμένος ἐν τοῖς ἱππεῦσιν ἀναφανῇ, τούτῳ
συγγνώμην ἔχειν. [12] καὶ μὲν δή, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἡγοῦμαι
δικάζειν ὑμᾶς οὐ μόνον τῶν ἐξαμαρτανόντων ἕνεκα, ἀλλ’ ἵνα
καὶ τοὺς ἄλλους τῶν ἀκοσμούντων σωφρονεστέρους ποιῆτε.
ἐὰν μὲν τοίνυν τοὺς ἀγνῶτας κολάζητε, οὐδεὶς ἔσται τῶν
ἄλλων βελτίων· οὐδεὶς γὰρ εἴσεται τὰ ὑφ’ ὑμῶν καταψηφι-
σθέντα· ἐὰν δὲ τοὺς ἐπιφανεστάτους τῶν ἐξαμαρτανόντων
τιμωρῆσθε, πάντες πεύσονται, ὥστε τούτῳ παραδείγματι
χρώμενοι βελτίους ἔσονται οἱ πολῖται. [13] ἐὰν τοίνυν τούτου
καταψηφίσησθε, οὐ μόνον οἱ ἐν τῇ πόλει εἴσονται, ἀλλὰ καὶ
οἱ σύμμαχοι αἰσθήσονται καὶ οἱ πολέμιοι πεύσονται, καὶ
ἡγήσονται πολὺ πλείονος ἀξίαν εἶναι τὴν πόλιν, ἐὰν ὁρῶσιν
ἐπὶ τοῖς τοιούτοις τῶν ἁμαρτημάτων μάλισθ’ ὑμᾶς ὀργιζο-
μένους καὶ μηδεμιᾶς συγγνώμης τοὺς ἀκοσμοῦντας ἐν τῷ
πολέμῳ τυγχάνοντας. [14] ἐνθυμεῖσθε δ’, ὦ ἄνδρες δικασταί,
ὅτι τῶν στρατιωτῶν οἱ μὲν κάμνοντες ἐτύγχανον, οἱ δὲ ἐν-
δεεῖς ὄντες τῶν ἐπιτηδείων, καὶ ἡδέως ἂν οἱ μὲν ἐν ταῖς πό-
λεσι καταμείναντες ἐθεραπεύοντο, οἱ δὲ οἴκαδ’ ἀπελθόντες
τῶν οἰκείων ἐπεμέλοντο, οἱ δὲ ψιλοὶ ἐστρατεύοντο, οἱ δ’ ἐν
τοῖς ἱππεῦσιν ἐκινδύνευον· [15] ἀλλ’ ὅμως οὐκ ἐτολμᾶτε ἀπολι-
πεῖν τὰς τάξεις οὐδὲ τἀρεστὰ ὑμῖν αὐτοῖς αἱρεῖσθαι ἀλλὰ
πολὺ μᾶλλον ἐφοβεῖσθε τοὺς τῆς πόλεως νόμους ἢ τὸν πρὸς
τοὺς πολεμίους κίνδυνον. ὧν χρὴ μεμνημένους ὑμᾶς νυνὶ τὴν
ψῆφον φέρειν, καὶ πᾶσι φανερὸν ποιεῖν ὅτι Ἀθηναίων οἱ
μὴ βουλόμενοι τοῖς πολεμίοις μάχεσθαι ὑφ’ ὑμῶν κακῶς
πείσονται.
[16] Ἡγοῦμαι δέ, ὦ ἄνδρες δικασταί, περὶ μὲν τοῦ νόμου καὶ
αὐτοῦ τοῦ πράγματος οὐχ ἕξειν αὐτοὺς ὅ τι λέξουσιν· ἀνα-
βαίνοντες δ’ ὑμᾶς ἐξαιτήσονται καὶ ἀντιβολήσουσιν, οὐκ
ἀξιοῦντες τοῦ Ἀλκιβιάδου ὑέος τοσαύτην δειλίαν κατα-
γνῶναι, ὡς ἐκεῖνον πολλῶν ἀγαθῶν ἀλλ’ οὐχὶ πολλῶν κα-
κῶν αἴτιον γεγενημένον· ὃν εἰ τηλικοῦτον ὄντα ἀπεκτεί-
νατε, ὅτε πρῶτον εἰς ὑμᾶς ἐλάβετε ἐξαμαρτάνοντα, οὐκ ἂν
ἐγένοντο συμφοραὶ τοσαῦται τῇ πόλει. [17] δεινὸν δέ μοι δοκεῖ,
ὦ ἄνδρες δικασταί, εἶναι, εἰ αὐτοῦ μὲν ἐκείνου θάνατον κα-
τέγνωτε, τοῦ δὲ ὑοῦ ἀδικοῦντος δι’ ἐκεῖνον ἀποψηφιεῖσθε,
ὃς αὐτὸς μὲν οὐκ ἐτόλμα μεθ’ ὑμῶν μάχεσθαι, ὁ δὲ πατὴρ
αὐτοῦ μετὰ τῶν πολεμίων ἠξίου στρατεύεσθαι. καὶ ὅτε μὲν
παῖς ὢν οὔπω δῆλος ἦν ὁποῖός τις ἔσται, διὰ τὰ τοῦ
πατρὸς ἁμαρτήματα ὀλίγου τοῖς ἕνδεκα παρεδόθη· ἐπειδὴ
δὲ πρὸς τοῖς ἐκείνῳ πεπραγμένοις ἐπίστασθε καὶ τὴν τούτου
πονηρίαν, διὰ τὸν πατέρα ἐλεεῖν αὐτὸν ἀξιώσετε; [18] οὐκ οὖν
δεινόν, ὦ ἄνδρες δικασταί, τούτους μὲν οὕτως εὐτυχεῖς
εἶναι ὥστ’, ἐπειδὰν ἐξαμαρτάνοντες ληφθῶσι, διὰ τὸ αὑτῶν
γένος σῴζεσθαι, ἡμᾶς δέ, εἰ ἐδυστυχήσαμεν διὰ τοὺς οὕτως
ἀτακτοῦντας, μηδένα ἂν δύνασθαι παρὰ τῶν πολεμίων ἐξαι-
τήσασθαι μηδὲ διὰ τὰς τῶν προγόνων ἀρετάς; [19] καίτοι
πολλαὶ καὶ μεγάλαι καὶ ὑπὲρ ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων γε-
γόνασι, καὶ οὐδὲν ὅμοιαι τοῖς ὑπὸ τούτων περὶ τὴν πόλιν
πεπραγμένοις, ὦ ἄνδρες δικασταί. εἰ δ’ ἐκεῖνοι δοκοῦσι
βελτίους εἶναι σῴζοντες τοὺς φίλους, δῆλον ὅτι καὶ ὑμεῖς
ἀμείνους δόξετε εἶναι τιμωρούμενοι τοὺς ἐχθρούς. [20] ἀξιῶ
δ’, ὦ ἄνδρες δικασταί, ἐὰν μέν τινες τῶν συγγενῶν αὐτὸν
ἐξαιτῶνται, ὀργίζεσθαι ὅτι τούτου μὲν οὐκ ἐπεχείρησαν
δεηθῆναι (ἢ δεηθέντες οὐκ ἐδύναντο εὑρέσθαι) ποιεῖν τὰ
ὑπὸ τῆς πόλεως προσταττόμενα, ὑμᾶς δὲ πείθειν πειρῶνται
ὡς οὐ χρὴ παρὰ τῶν ἀδικούντων δίκην λαμβάνειν· [21] ἐὰν δέ
τινες τῶν ἀρχόντων βοηθῶσιν αὐτῷ ἐπίδειξιν μὲν τῆς
ἑαυτῶν δυνάμεως ποιούμενοι, φιλοτιμούμενοι δὲ ὅτι καὶ
τοὺς φανερῶς ἡμαρτηκότας σῴζειν δύνανται, ὑμᾶς [δὲ] χρὴ
ὑπολαμβάνειν πρῶτον μὲν ὅτι, εἰ πάντες Ἀλκιβιάδῃ ὅμοιοι
ἐγένοντο, οὐδὲν ἂν ἔδει τῶν στρατηγῶν (οὐδὲ γὰρ <ἂν>
εἶχον ὅτου ἡγοῦντο), ἔπειθ’ ὅτι πολὺ μᾶλλον αὐτοὺς προσή-
κει τῶν λιπόντων τὴν τάξιν κατηγορεῖν ἢ ὑπὲρ τῶν τοιούτων
ἀπολογεῖσθαι. τίς γὰρ ἔστιν ἐλπὶς τοὺς ἄλλους ἐθελήσειν
ποιεῖν τὰ ὑπὸ τῶν στρατηγῶν προσταττόμενα, ὅταν αὐτοὶ
οὗτοι τοὺς ἀκοσμοῦντας σῴζειν πειρῶνται; [22] ἐγὼ τοίνυν
ἀξιῶ, ἐὰν μὲν ἀποδείξωσιν οἱ λέγοντες καὶ αἰτούμενοι ὑπὲρ
Ἀλκιβιάδου ὡς ἐστρατεύσατο ἐν τοῖς ὁπλίταις ἢ ὡς ἵππευε
δεδοκιμασμένος, ἀποψηφίσασθαι· ἐὰν δὲ μηδὲν ἔχοντες δί-
καιον κελεύωσιν αὑτοῖς χαρίζεσθαι, μεμνῆσθαι χρὴ ὅτι δι-
δάσκουσιν ὑμᾶς ἐπιορκεῖν καὶ τοῖς νόμοις μὴ πείθεσθαι,
καὶ ὅτι λίαν προθύμως τοῖς ἀδικοῦσι βοηθοῦντες πολλοὺς
τῶν αὐτῶν ἔργων ἐπιθυμεῖν ποιήσουσι.
ΠΗΓΗ
Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

ΠΛΑΤΩΝ, Συμπόσιον

ΠΛ Συμπ 215a–216c
Ο Αλκιβιάδης εγκωμιάζει τον Σωκράτη

Μετά την είσοδο του Αλκιβιάδη στον χώρο του συμποσίου (βλ. ΠΛ Συμπ 212c–213e), οι συμποσιαστές τον κάλεσαν να εκφωνήσει το δικό του εγκώμιο στον Έρωτα, αυτός όμως εκφωνεί το εγκώμιο του Σωκράτη.

Σωκράτη δ’ ἐγὼ ἐπαινεῖν, ὦ ἄνδρες, οὕτως ἐπιχειρήσω,
δι’ εἰκόνων. οὗτος μὲν οὖν ἴσως οἰήσεται ἐπὶ τὰ γελοιότερα,
ἔσται δ’ ἡ εἰκὼν τοῦ ἀληθοῦς ἕνεκα, οὐ τοῦ γελοίου. φημὶ
γὰρ δὴ ὁμοιότατον αὐτὸν εἶναι τοῖς σιληνοῖς τούτοις τοῖς
[215b] ἐν τοῖς ἑρμογλυφείοις καθημένοις, οὕστινας ἐργάζονται οἱ
δημιουργοὶ σύριγγας ἢ αὐλοὺς ἔχοντας, οἳ διχάδε διοιχθέντες
φαίνονται ἔνδοθεν ἀγάλματα ἔχοντες θεῶν. καὶ φημὶ αὖ
ἐοικέναι αὐτὸν τῷ σατύρῳ τῷ Μαρσύᾳ. ὅτι μὲν οὖν τό γε
εἶδος ὅμοιος εἶ τούτοις, ὦ Σώκρατες, οὐδ’ αὐτὸς ἄν που
ἀμφισβητήσαις· ὡς δὲ καὶ τἆλλα ἔοικας, μετὰ τοῦτο ἄκουε.
ὑβριστὴς εἶ· ἢ οὔ; ἐὰν γὰρ μὴ ὁμολογῇς, μάρτυρας παρ-
έξομαι. ἀλλ’ οὐκ αὐλητής; πολύ γε θαυμασιώτερος ἐκείνου.
[215c] ὁ μέν γε δι’ ὀργάνων ἐκήλει τοὺς ἀνθρώπους τῇ ἀπὸ τοῦ
στόματος δυνάμει, καὶ ἔτι νυνὶ ὃς ἂν τὰ ἐκείνου αὐλῇ ―ἃ γὰρ
Ὄλυμπος ηὔλει, Μαρσύου λέγω, τούτου διδάξαντος― τὰ οὖν
ἐκείνου ἐάντε ἀγαθὸς αὐλητὴς αὐλῇ ἐάντε φαύλη αὐλητρίς,
μόνα κατέχεσθαι ποιεῖ καὶ δηλοῖ τοὺς τῶν θεῶν τε καὶ
τελετῶν δεομένους διὰ τὸ θεῖα εἶναι. σὺ δ’ ἐκείνου τοσοῦτον
μόνον διαφέρεις, ὅτι ἄνευ ὀργάνων ψιλοῖς λόγοις ταὐτὸν
[215d] τοῦτο ποιεῖς. ἡμεῖς γοῦν ὅταν μέν του ἄλλου ἀκούωμεν
λέγοντος καὶ πάνυ ἀγαθοῦ ῥήτορος ἄλλους λόγους, οὐδὲν
μέλει ὡς ἔπος εἰπεῖν οὐδενί· ἐπειδὰν δὲ σοῦ τις ἀκούῃ ἢ τῶν
σῶν λόγων ἄλλου λέγοντος, κἂν πάνυ φαῦλος ᾖ ὁ λέγων,
ἐάντε γυνὴ ἀκούῃ ἐάντε ἀνὴρ ἐάντε μειράκιον, ἐκπεπληγ-
μένοι ἐσμὲν καὶ κατεχόμεθα. ἐγὼ γοῦν, ὦ ἄνδρες, εἰ μὴ
ἔμελλον κομιδῇ δόξειν μεθύειν, εἶπον ὀμόσας ἂν ὑμῖν οἷα δὴ
πέπονθα αὐτὸς ὑπὸ τῶν τούτου λόγων καὶ πάσχω ἔτι καὶ
[215e] νυνί. ὅταν γὰρ ἀκούω, πολύ μοι μᾶλλον ἢ τῶν κορυβαν-
τιώντων ἥ τε καρδία πηδᾷ καὶ δάκρυα ἐκχεῖται ὑπὸ τῶν
λόγων τῶν τούτου, ὁρῶ δὲ καὶ ἄλλους παμπόλλους τὰ
αὐτὰ πάσχοντας· Περικλέους δὲ ἀκούων καὶ ἄλλων ἀγαθῶν
ῥητόρων εὖ μὲν ἡγούμην λέγειν, τοιοῦτον δ’ οὐδὲν ἔπασχον,
οὐδ’ ἐτεθορύβητό μου ἡ ψυχὴ οὐδ’ ἠγανάκτει ὡς ἀνδραποδω-
δῶς διακειμένου, ἀλλ’ ὑπὸ τουτουῒ τοῦ Μαρσύου πολλάκις δὴ
[216a] οὕτω διετέθην ὥστε μοι δόξαι μὴ βιωτὸν εἶναι ἔχοντι ὡς
ἔχω. καὶ ταῦτα, ὦ Σώκρατες, οὐκ ἐρεῖς ὡς οὐκ ἀληθῆ. καὶ
ἔτι γε νῦν σύνοιδ’ ἐμαυτῷ ὅτι εἰ ἐθέλοιμι παρέχειν τὰ ὦτα,
οὐκ ἂν καρτερήσαιμι ἀλλὰ ταὐτὰ ἂν πάσχοιμι. ἀναγκάζει
γάρ με ὁμολογεῖν ὅτι πολλοῦ ἐνδεὴς ὢν αὐτὸς ἔτι ἐμαυτοῦ
μὲν ἀμελῶ, τὰ δ’ Ἀθηναίων πράττω. βίᾳ οὖν ὥσπερ ἀπὸ
τῶν Σειρήνων ἐπισχόμενος τὰ ὦτα οἴχομαι φεύγων, ἵνα μὴ
αὐτοῦ καθήμενος παρὰ τούτῳ καταγηράσω. πέπονθα δὲ
[216b] πρὸς τοῦτον μόνον ἀνθρώπων, ὃ οὐκ ἄν τις οἴοιτο ἐν ἐμοὶ
ἐνεῖναι, τὸ αἰσχύνεσθαι ὁντινοῦν· ἐγὼ δὲ τοῦτον μόνον
αἰσχύνομαι. σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ ἀντιλέγειν μὲν οὐ δυνα-
μένῳ ὡς οὐ δεῖ ποιεῖν ἃ οὗτος κελεύει, ἐπειδὰν δὲ ἀπέλθω,
ἡττημένῳ τῆς τιμῆς τῆς ὑπὸ τῶν πολλῶν. δραπετεύω οὖν
αὐτὸν καὶ φεύγω, καὶ ὅταν ἴδω, αἰσχύνομαι τὰ ὡμολογημένα.
[216c] καὶ πολλάκις μὲν ἡδέως ἂν ἴδοιμι αὐτὸν μὴ ὄντα ἐν ἀνθρώποις·
εἰ δ’ αὖ τοῦτο γένοιτο, εὖ οἶδα ὅτι πολὺ μεῖζον ἂν ἀχθοίμην,
ὥστε οὐκ ἔχω ὅτι χρήσωμαι τούτῳ τῷ ἀνθρώπῳ.

ΠΗΓΗ Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα

CORNELI NEPOTIS ALCIBIADES De viris illustribus

Ο Κορνήλιος Νέπως (λατ. Cornelius Nepos, περ. 100- περ. 24 π.Χ.) ήταν Ρωμαίος βιογράφος και ιστορικός. Κατάγονταν από την εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία (κοιλάδα του Πάδου). Αργότερα εγκαταστάθηκε στη Ρώμη αποφεύγοντας την ενεργό συμμετοχή στο δημόσιο βίο και συχνάζοντας σε κύκλους λογίων. Ανέπτυξε φιλία με πρόσωπα εξέχοντα στην πολιτική της εποχής του. Από τις βιογραφίες του τα πρωτεία κατέχουν οι βιογραφίες του Θεμιστοκλή, Αλκιβιάδη, Επαμεινώνδα, Αννίβα και Αττικού.
[1] ALCIBIADES, Cliniae filius, Atheniensis. In hoc, quid natura efficere possit, videtur experta. Constat enim inter omnes, qui de eo memoriae prodiderunt, nihil illo fuisse excellentius vel in vitiis vel in virtutibus. 2 Natus in amplissima civitate summo genere, omnium aetatis suae multo formosissimus, ad omnes res aptus consiliique plenus – namque imperator fuit summus et mari et terra, disertus, ut in primis dicendo valeret, quod tanta erat commendatio oris atque orationis, ut nemo ei [dicendo] posset resistere -, dives; 3 cum tempus posceret, laboriosus, patiens; liberalis, splendidus non minus in vita quam victu; affabilis, blandus, temporibus callidissime serviens: 4 idem, simulac se remiserat neque causa suberat, quare animi laborem perferret, luxuriosus, dissolutus, libidinosus, intemperans reperiebatur, ut omnes admirarentur in uno homine tantam esse dissimilitudinem tamque diversam naturam.

[2] Educatus est in domo Pericli – privignus enim eius fuisse dicitur -, eruditus a Socrate; socerum habuit Hipponicum, omnium Graeca lingua loquentium ditissimum: ut, si ipse fingere vellet, neque plura bona comminisci neque maiora posset consequi, quam vel natura vel fortuna tribueret. 2 Ineunte adulescentia amatus est a multis amore Graecorum, in eis Socrate; de quo mentionem facit Plato in symposio. Namque eum induxit commemorantem se pernoctasse cum Socrate neque aliter ab eo surrexisse, ac filius a parente debuerit. 3 Posteaquam robustior est factus, non minus multos amavit; in quorum amore, quoad licitum est odiosa, multa delicate iocoseque fecit, quae referremus, nisi maiora potiora haberemus.

[….]

ΠΗΓΗ
The Latin Library

Το μεταφρασμένο βιβλίο Κορνηλίου Νέπωτος De viris illustribus από τη Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης.

 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΩΣ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ – ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΓΓΛΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Το επόμενο στάδιο της αναζήτησής μας επικεντρώθηκε στην προσπάθεια να συλλέξουμε μελέτες αναφορικά με τα παραπάνω έργα. Η κύρια δυσκολία που αντιμετωπίσαμε ήταν η απουσία ελληνικής βιβλιογραφίας με εξαίρεση μια μεταπτυχιακή εργασία στο τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτελείου πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης με θέμα το παράδειγμα των Θεμιστοκλή, Αριστείδη, Λύσανδρου, Αγησίλαου, Νικία, Αλκιβιάδη στους Βίους του Πλουτάρχου.

Στη συνέχεια θεωρήσαμε σκόπιμο να αναζητήσουμε μελέτες, πάντα στην ελληνική γλώσσα, που να αναφέρονται στον Αθηναίο πολιτικό και στρατηγό. Η έρευνά μας στο διαδίκτυο οδήγησε στα εξής αποτελέσματα:

Στην Εθνική Βιβλιοθήκη βρέθηκαν πολλοί τίτλοι (χωρίς όμως να μας δίνεται η ευκαιρία να ανοίξουμε τα βιβλία).

(1811-1894), H. L. F. (1843). Die Ruckker des Alkibiades. [s.n.].
(1826-1907), H. G. F. (1853). Alkibiades des Staatsmann u. Feldherr. C. Pfeffer.
(1848-1911), H. H. (1874). Histoire d’Alcibiade et de la republique Athenienne Depuis la mort de Pericles jusqu’a l’avenement des trente tyrans (4e ed.). [Didier].
(1867-1940), B. E. F. (1929). The life of Alcibiades. Benn Ernest.
(1913-2010), R. J. de. (1995a). Alcibiade ou Les dangers de l’ ambitions Jacqueline de Romilly. Fallois.
(1913-2010), R. J. de. (1995b). Αλκιβιάδης ή Οι κίνδυνοι της φιλοδοξίας Jacqueline de Romilly. Άστυ.
(1943-), Μ. Α. (2003). Αυτός που και οι θεοί ζήλεψαν Αλκιβιάδης Ο άνθρωπος και ο μύθος Ανδρέας Μπράτσος. Κυβέλη.
(1947-), Γ. Π. Δ. (1990). Ἡ δολοφονία τοῦ Ἀλκιβιάδη Ὁ πολιτικός ἀρχηγός τοῦ διαφωτιστικοῦ μεταρρυθμιστικοῦ κινήματος… πολιτική δολοφονία τοῦ Μεγάλου Ἀλκιβιάδη Π. Δ. Γρηγοριάδη. Νέα Θέσις.
(1975-), Μ. Δ. Σ. (2006). Αλκιβιάδης Ο “χαμαιλέων” του Χρυσού Αιώνα Δημήτρης Μπελέζος. Περισκόπιο.
Arend, F. (1883). Rettungen des Alkibiades. [s.n.].
) B. J. (1889-1978. (1935). Alcibiade, 450-404 avant J.-C. Payot.
) B. J. (1889-1978. (1961). Αλκιβιάδης 450-404 π.Χ. Μετάφραση Στέλλας Βουρδουμπά. Μπεργασής.
) E. W. M. (1943-. (1989). Alcibiades Walter Μ. Ellis. Routledge.
Κ, Β. Ε. (2004). Αλκιβιάδης Αθηναίος στρατηγός και πολιτικός Μ. Ελ. Βολονάκη. Βολονάκης.
Επόμενο στάδιο ήταν να στραφούμε στην αναζήτηση ξένης βιβλιογραφίας και δη αγγλικής. Ο μόνος ιστότοπος που διαθέτει μια συνολική βιβλιογραφία για το θέμα είναι η ελληνική Wikipedia. Στη συνέχεια αναζητώντας τα σχετικά έργα της ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας μας προέκυψε η αδυναμία να ενημερωθούμε για το περιεχόμενο του έργου έστω και περιληπτικά.

Στον ιστότοπο JSTOR ανακαλύψαμε ορισμένα περαιτέρω στοιχεία για κάποια έργα της βιβλιογραφίας που ήδη είχαμε. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Dedications by Alkibiades and Thrasyboulos
Author(s): E. G. Pemberton
Source: The Annual of the British School at Athens, Vol. 76 (1981), pp. 309-321
Published by: British School at Athens
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/30103038
Andokides IV (“Against Alkibiades”): Fact or Fiction?
Author(s): William D. Furley
Source: Hermes, 117. Bd., H. 2 (1989), pp. 138-156
Published by: Franz Steiner Verlag
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/4476675

A Biographical Source on Phaiax and Alkibiades?
Author(s): A. R. Burn
Source: The Classical Quarterly, Vol. 4, No. 3/4 (Jul. – Oct., 1954), pp. 138-142
Published by: Cambridge University Press on behalf of Classical Association
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/636547

The Strategy of the Battle of Cyzicus
Robert J. Littman
Transactions and Proceedings of the American Philological Association
Vol. 99 (1968), pp. 265-272
Published by: Johns Hopkins University Press
The Genius of Alkibiades
Author(s): Malcolm F. McGregor
Source: Phoenix, Vol. 19, No. 1 (Spring, 1965), pp. 27-50
Published by: Classical Association of Canada
Stable URL: http://www.jstor.org/stable/1086688

The Life of Alcibiades: The Idol of Athens Paperback – November 17, 2010
by E. F. Benson (Author), Craig Paterson (Editor, Introduction).

 

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Το τρίτο σκέλος της έρευνάς μας αφορούσε στην προσωπικότητα του Αλκιβιάδη, όπως αυτή αναδεικνύεται μέσα από τη λογοτεχνία και τη βιογραφία, ιστορική και μυθιστορηματική, ξεκινώντας ασφαλώς από την ελληνική. Επισκεφθήκαμε τον ιστότοπο Biblionet όπου εντοπίσαμε ενδιαφέροντες τίτλους βιβλίων.

ΑΓΓΕΛΟΣ ΒΛΑΧΟΣ Ο ΚΥΡΙΟΣ ΜΟΥ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ
ΕΚΔΟΤΗΣ ΕΣΤΙΑ

Αγγελου Βλάχου Αλκιβιάδης

 

Στο Ο κύριός μου Αλκιβιάδης παρουσιάζεται με ζωντάνια, μέσα από την αφήγηση ενός δούλου η ατμόσφαιρα της εποχής (του 5ου π.Χ. αι.) και ταυτόχρονα σκιαγραφείται η αινιγματική όσο και γοητευτική φυσιογνωμία του Αλκιβιάδη. Το βιβλίο πρωτοεκδόθηκε στην Αθήνα το 1954 και τιμήθηκε με το Βραβείο των Δώδεκα το 1955.

«Το θέμα του Αλκιβιάδη ευνοήθηκε στην αρχαιότητα από πολλούς, και ιστοριογράφους (κυρίως τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα) και βιογράφους (κυρίως τον Πλούταρχο και τον Κορνήλιο Νέπωτα) και ποιητές (κυρίως τον Αριστοφάνη και τους επιγραμματοποιούς) και φιλοσόφους (κυρίως τον Πλάτωνα) και ρήτορες (κυρίως τον Λυσία και τον Αντιφώντα). Ευνοήθηκε όμως και από πολλούς Δυτικούς των νεότερων χρόνων (κυρίως τον Σαίξπηρ «Timo of Athens») και Έλληνες (του 20ού αιώνα, κυρίως τον Γιώργο Θεοτοκά και τον Άγγελο Βλάχο στο αριστουργηματικό ιστορικό, επίσης, μυθιστόρημα «O κύριός μου ο Αλκιβιάδης»). O βασικός λόγος γι” αυτό είναι ότι ο Αθηναίος πολιτικός ήταν σε όλα «αμφί-» και αμφισβητούμενη προσωπικότητα, μνημείο ικανότητας και διαφθοράς. …. »

De Romilly Jacqeline, Αλκιβιάδης ή οι κίνδυνοι της φιλοδοξίας, εκδ. Άστυ, Αθήνα 2007.

Στον «Αλκιβιάδη», η διάσημη ελληνίστρια προσεγγίζει το πιο αμφιλεγόμενο, το πιο αντιφατικό αλλά και το πιο συναρπαστικό πρόσωπο της αρχαίας ελληνικής ιστορίας. Το βιβλίο αυτό δεν είναι μυθιστορηματική βιογραφία: εκθέτει τα γεγονότα, αναφέρει τα κείμενα, δίνει τις πηγές. Μέσα όμως από αυτά, η συγγραφική δύναμη της Γαλλίδας ακαδημαϊκού παρασύρει τον αναγνώστη καθώς μεταδίδει το πάθος και το δέος της μπροστά στη μεγάλη και τραγική κατ” αυτήν, μορφή του Αλκιβιάδη. Όλη η ζωή του είναι μια αδιάκοπη περιπέτεια, με απίθανες ενέργειες, χαοτικές εναλλαγές δόξας και αμαύρωσης, θάρρους και φαυλότητας, που την κάνουν σχεδόν μυθική. Αυτός ο ωραίος και τολμηρός νέος, με κηδεμόνα τον Περικλή και δάσκαλο τον Σωκράτη, βρέθηκε στο επίκεντρο της Αθηναϊκής ζωής στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Γοήτευε με τα χαρίσματα, τις θρασύτητες και τα σκάνδαλά του. Όλοι τον θαύμαζαν και του συγχωρούσαν τα πάντα. Ήταν όμως φιλόδοξος χωρίς ηθικούς ενδοιασμούς. Και αυτό υπήρξε το καταλυτικό στοιχείο. Προκάλεσε εχθρότητες που απέβησαν ολέθριες για όλους. Οι μεταπτώσεις του από τα ύψη στα βάθη παίρνουν διαστάσεις προσωπικής και ομαδικής τραγωδίας και καθιστούν τον Αλκιβιάδη μοιραίο άνθρωπο για την τύχη της Αθήνας και των συγχρόνων του. (. . .)

(ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ)

Νέα βιογραφία του Αλκιβιάδη από τον ιστορικό Χέρμπερτ Χέφτνερ

Herbert Heftner Alkibiades

Ο ιστορικός Χέρμπερτ Χέφτνερ εξέδωσε μια καινούργια βιογραφία του Αλκιβιάδη και η κριτική ανακαλύπτει στην ηγετική εκείνη φυσιογνωμία του 5ου αιώνα π.Χ. το πρότυπο του σημερινού λαϊκιστή πολιτικού.
ΠΗΓΗ
Ελληνόφωνη έκδοση της Deutsche Welle

 

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ: Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ ΣΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

Στον τομέα της τέχνης αναζητήσαμε υλικό σχετικά με παραστάσεις του Αλκιβιάδη στην κλασική Ελληνική και Ρωμαϊκή τέχνη στην ιστοσελίδα Classical art research Centre (University of Oxford). Ωστόσο, στην παραπάνω ιστοσελίδα δεν αναγράφονται σε όλες τις περιπτώσεις τα μουσεία όπου αυτά εκτίθενται.

 

ΠΡΟΤΟΜΕΣ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ

Alkibiades1                   Alkibiades2

 

 

Alkibiades3             Alkibiades4

Αντίγραφο ανδριάντα (πιθανόν του Αλκιβιάδη)                                                               μουσείο Βατικανού

 

Alkibiades5     Alkibiades6

Ο Σωκράτης σώζει τον Αλκιβιάδη                Κεφάλι του Αλκιβιάδη σε κράνος

 

Alkibiades7 Ψηφιδωτό από τη Σπάρτη

 

Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

Alkibiades8

Τζον Λεον Ζερόμ Ο Σωκράτης ψάχνει τον Αλκιβιάδη στο σπίτι της Ασπασίας 1861 ΠΗΓΗ: el.wikipedia

 

Alkibiades9

Μισέλ ντε Νάπολι (1808-1892): Morte di Alcibiade (Θάνατος του Αλκιβιάδη) (1839), Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης 

ΠΗΓΗ: el.wikipedia

 

Alkibiades10

Πιέτρο Τέστα (1611-1650): Ο μεθυσμένος Αλκιβιάδης διακόπτει το Συμπόσιο (1648)

ΠΗΓΗ: el.wikipedia

 

Alkibiades11

Φελίξ Οβρέι (1830-1833): Ο Αλκιβιάδης με τους Δικαστές (1833), Μουσείο των Καλών Τεχνών του Βαλανσιέν

ΠΗΓΗ: el.wikipedia

 

Alkibiades12

Christoffer Wilhelm Eckersberg – Σωκράτης και Αλκιβιάδης (19ος αιώνας)

ΠΗΓΗ: en.wikipedia

 

Alkibiades13

Henryk Siemiradzki – Ο Σωκράτης βρίσκει τον Αλκιβιάδη στην παρέα εταίρων

ΠΗΓΗ: el.wikipedia

 

Alkibiades14

Τζών-Μπατίστ Ρενιώ (1754-1829): Ο Σωκράτης σέρνει τον Αλκιβιάδη από την Αγκαλιά της Αισθησιακής Ευχαρίστησης, 1791

ΠΗΓΗ: el.wikipedia

Την εργασία επιμελήθηκαν οι φιλόλογοι Παναγιώτα Κουγιά και Αναστασία Κρέκα.

 

 

 

 

 

Η διαφωνία του Κωνσταντίνου με τον Βενιζέλο

Η διαφωνία του Κωνσταντίνου με τον Βενιζέλο που οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό

Στόχοι:

  • Να γίνουν γνωστοί οι λόγοι που υπαγόρευαν τη συγκεκριμένη πολιτική από την πλευρά του βασιλιά Κωνσταντίνου.
  • Να ερευνηθούν οι σχέσεις του στέμματος:

– με τον λαό

– με τον στρατό

– με τη Γερμανία

  • Να ερμηνευθεί η τακτική που ακολούθησε ο Κωνσταντίνος πριν και μετά το κίνημα της Εθνικής Άμυνας.
  • Να ερευνηθούν τα γεγονότα του Νοεμβρίου του 1916.

Ξεκινήσαμε την ερευνά μας από τις ψηφιακές πηγές στο wiki του εργαστηρίου. Αρχικά ανοίξαμε τα openarchives.gr. Εκεί βρήκαμε ένα σύνολο βιβλιογραφίας που μας φάνηκε ενδιαφέρουσα και την παραθέτουμε παρακάτω, αλλά κανένα από αυτά δεν υπήρχε σε ψηφιακή μορφή κι έτσι δεν μπορέσαμε να δούμε και να κρίνουμε το περιεχόμενό τους.

  1. Ο εθνικός διχασμός: η άλλη διάσταση / Δημήτρης Μιχαλόπουλος
    Αθήνα: Τροχαλία, 1997
  2. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και ο εθνικός διχασμός
    Αθήνα: Ταλώς, [200.;-]
  3. Ανάπτυξη της πολιτικής πόλωσης στον πρώτο εθνικό διχασμό: το εθνικό ζήτημα μέσα από τον αθηναϊκό τύπο της περιόδου 1914-1916 / Νικόλαου Δημητριάδη
    Αθήνα: [χ.ε.], 2012
  4. Ο εθνικός διχασμός: Βενιζέλος και Κωνσταντίνος / Α. Κοτζιάς
    Αθήναι: Φυτράκης , [197-] . – (Τα Φοβερά Ντοκουμέντα, 10)
  5. Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση: 1. Οι Επίστρατοι του 1916
    Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1996. – (Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία )
  6. Διχασμός 1916-1919: ημερολόγιο / Φιλίππου Στεφ. Δραγούμη
    Αθήνα; Γιάννινα: Δωδώνη, 1995
  7. Κωνσταντίνος και Βενιζέλος: ο Εθνικός Διχασμός / Γεωργίου Μ. Μελά, μεταγραφή, επιμέλεια, εισαγωγή: Όθων Τσουνάκος.
    Αθήνα: Αρχιπέλαγος, 1999 . – (Ιστορική Βιβλιοθήκη (Αρχιπέλαγος), 3)
  8. Εθνικός Διχασμός, 1916-1917: Ο Κωνσταντίνος, ο Βενιζέλος και το »Ανάθεμα» / επιμέλεια έκδοσης Βασ. Καρδάσης, Αρτ. Ψαρομήλιγκος
  9. Κωνσταντίνος Ζαβιτζιάνος, Αι αναμνήσεις του εκ της ιστορικής διαφωνίας βασιλέως Κωνσταντίνου και Ελευθερίου Βενιζέλου όπως την έζησε (1914-1922), τόμ. 1, Αθήνα 1946.
  10. Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, 1915 – Ο Εθνικός Διχασμός, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2015
  11. Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, «Τα σπέρματα του διχασμού», Η Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων, 1910-1914, Εταιρεία Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα 1993, σσ. 227-232.
  12. Παύλος Πετρίδης (επιμ.), Γεωργίου Μ. Μελά. Ο Κωνσταντίνος. Αναμνήσεις του πρώην Γραμματέως του, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000
  13. Γιάννης Γ. Μουρέλος, Τα «Νοεμβριανά» του 1916, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2007
  14. Ιωάννης Μουρέλος, «Η προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και οι σχέσεις της με τους Συμμάχους (1916-1917)», Μνήμων, τόμος Η΄, Αθήνα 1980-1982.

α) τον σύνδεσμο για τον Κωνσταντίνο και βρήκαμε επιπρόσθετα την παρακάτω βιβλιογραφία:

  1. Γεώργιος Μελάς, Ο Κωνσταντίνος – Αναμνήσεις του πρώην γραμματέως του, University Studio Press, Αθήνα 2000.
  1. Ντριώ Εδουάρδου «Βασιλιάς Κωνσταντίνος», Εκδόσεις Στέμμα 2015.

β) τον σύνδεσμο για τους Επίστρατους με την παρακάτω βιβλιογραφία:

  1. Διβάνη, Λ. (2014). Η «ύπουλος θωπεία». Ελλάδα και ξένοι, 1821 – 1940. Αθήνα: Καστανιώτης.
  2. Κωστής, Κ. (2013). Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Η διαμόρφωση του νεοελληνικού κράτους, 18ος – 21ος αι.. Αθήνα: Πόλις,
  3. Μαυρογορδάτος, Γ. (1996). Εθνικός διχασμός και μαζική οργάνωση. 1.Οι Επίστρατοι του 1916. Αθήνα: Αλεξάνδρεια, σελ. 17, 25, 26, 44. 66. 98, 135, 141.
  4. Βεντήρης, Γ. «Η Ελλάς του 1910 – 1920. Ιστορική μελέτη», τ. Β. Αθήνα: Ίκαρος, σελ. 227.

Η επόμενη κίνησή μας ήταν να ψάξουμε στο Google Μελετητής. Εκεί βρήκαμε και πάλι ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία όπως:

α) Σιήκκη, Β. (2015). Οι ελληνικές πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις την περίοδο 1915-1935: Ο Εθνικός Διχασμός και οι κοινωνικές και οικονομικές συνέπειές του.

β) ΜΑΡΚΕΤΟΣ, Σ. (1998). Δημήτρης Μιχαλόπουλος, Ο Εθνικός Διχασμός. Η άλλη διάσταση. Μνήμων, 20, 320-332.

γ) Petsalēs-Diomēdēs, Nikolaos. Hē Hellada tōn dyo kyvernēseōn, 1916-17: kathestōtika, diplōmatika kai oikonomika provlēmata tou ethnikou dichasmou. Vol. 16. Ekdoseis Philippotē, 1988.

Για τα ιστορικά γεγονότα της εποχής πολύ κατατοπιστική η σελίδα του Ι.Μ.Ε. για την εσωτερική πολιτική της Ελλάδας:

Τα κρίσιμα χρόνια του εθνικού διχασμού (1915 – 1917).

Παρουσιάζει συνοπτικά το ιστορικό πλαίσιο, παραπέμπει σε βιβλιογραφία, φωτογραφικό υλικό, sitemap, ημερολόγιο με τα σημαντικότερα γεγονότα ανά έτος.

Η διατριβή της Δέσποινας Παπαδημητρίου (1991, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ)), Ο τύπος και ο διχασμός: 1914-1917 εξαιρετικά διεξοδική. Στο 1ο κεφ. διατυπώνονται οι διαφορετικές θέσεις που εκφράστηκαν από Βενιζέλο – Κωνσταντίνο για το εξωτερικό ζήτημα το διάστημα Ιούλιος 1914-Νοέμβριος 1915. Στο 2ο κεφ. αναλύεται η διαχείριση της εξωτερικής πολιτικής από τις αντιβενιζελικές κυβερνήσεις (Νοέμβριος 1915-Ιούνιος 1917). Στο 3ο κεφ. παρουσιάζεται εμπεριστατωμένα η πολιτειακή διαμάχη αυτής της περιόδου, οι κοινωνικοπολιτικές αντιθέσεις, καθώς και ο ρόλος του στέμματος στην εκλογική αντιπαράθεση και η άσκηση των βασιλικών προνομίων. Τέλος στο 6ο κεφ. η συγγραφέας ερμηνεύει την πολιτική μυθολογία της αντιβενιζελικής παράταξης.

Για την εποχή που μελετάμε απαραίτητη η αναφορά σε:

  1. Πηνελόπη Δέλτα: Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος: ημερολόγιο, αναμνήσεις, μαρτυρίες, αλληλογραφία (1978)
  2. Πηνελόπη Δέλτα: Ίωνας Δραγούμης: ημερολόγιο, αναμνήσεις, μαρτυρίες, αλληλογραφία (1978).

Στη συνέχεια ασχοληθήκαμε με αναζήτηση πρωτογενών πηγών. Βρήκαμε:

ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ από την ΕΘΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ (τις οποίες δεν μπορέσαμε να αποθηκεύσουμε όμως στο Ζotero):

ΕΜΠΡΟΣ: (μάλλον αντιβενιζελική) έχει τα φύλλα των χρονολογιών που εξετάζουμε.

ΣΚΡΙΠ: (φιλοβασιλική)

*Δεν υπάρχουν όλα τα φύλλα: υπάρχουν κάποια του 1915, μετά εμφανίζονται φύλλα τον Ιούνιο του 1916 και στη συνέχεια λείπουν φύλλα.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ: (φιλοβενιζελική)

μέχρι το 1913 αρκετά ενημερωμένη σε φύλλα αλλά μετά τον Νοέμβριο απουσιάζουν φύλλα.

Προβλήματα που αντιμετωπίσαμε από την διαδικτυακή αναζήτηση των εφημερίδων:

Ο τρόπος που είναι ψηφιοποιημένες οι εφημερίδες δεν διευκολύνει την έρευνα. Η αναζήτηση των σχετικών δημοσιευμάτων καθίσταται χρονοβόρα, επειδή βασίζεται μόνο σε χρονολογική σειρά και όχι θεματική. Επίσης, έχουν αποθηκευτεί ως εικόνες, σε αρκετά σημεία είναι δυσδιάκριτες, υπάρχει πρόβλημα στη λήψη τους και έπρεπε να γίνει εξαντλητικός έλεγχος ανά ημερομηνία, αν υπήρχαν τα αντίστοιχα φύλλα.

Η αναζήτηση στον Συλλογικό Κατάλογο Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών και η επιλογή στο θέμα: “Κωνσταντίνος Α΄” έδωσε μια ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία για την περίοδο που εξετάζουμε:

  1. Mon ami le Roi: la verite sur Constantin de Grece / Luc Valti. Paris: Les Editions de France, 1938
    2. Constantine I and the Greek people / by Paxton Hibben. New York: Century Co., 1920
    3. Constantin detrone: les evenements de Grece, Fevrier-Aout 1917 / Robert Vaucher. Paris: Perrin, 1918
    4. The story of King Constantine as revealed in the Greek white book, / by J. Selden Willmore. London, New York [etc.] : Longmans, Green and co., 1919
    5. Ex-King Constantine and the war / by George M. Melas. London : Hutchinson & Co., [1920]
    6. Constantine, king of the Hellenes: An outline of his personality and life / Dimitris Michalopoulos Αθήναι: [χ.ε.], 2004
    7. Le Basileus Constantin ΧΙΙ heror et martyr / Edouard Driault. Paris : Libraire du Recueil Sirey, 1936
    8. Τα «Νοεμβριανά» του 1916: από το αρχείο της μεικτής επιτροπής αποζημιώσεων των θυμάτων / Γιάννης Γ.Μουρέλος. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη, 2007 . – (Θεωρητικές επιστήμες Νεότερη και σύγχρονη ιστορία, 23)

Η Βιβλιοθήκη της Βουλής διαθέτει 9 τίλους σχετικούς με τον “εθνικό διχασμό”. Οι περισσότεροι έχουν ήδη επισημανθεί πιο πάνω ως βιβλιογραφία, απαριθμούμε τους επιπλέον παρακάτω:

  1. Μπαρμπής, Κώστας Ν. Εθνικός διχασμός: αίτια-ένοχοι-συνέπειες, Θεσσαλονίκη: Ερωδιός 2002
  2. Πασσάς, Ιωάννης Δ., 1899- Ο Παγκόσμιος Πόλεμος και ο εθνικός διχασμός, Αθήναι: Εκδόσεις «Ημερησίου Κήρυκος», 1935.
  3. Ο εθνικός διχασμός Βενιζέλος και Κωνσταντίνος [Αθήναι]: [Τύπος], [19–]

(Τα αντίτυπα διατίθενται από τη βιβλιοθήκη και έτσι δεν μπορούμε να έχουμε ηλεκτρονική πρόσβαση σε αυτά).

  • Ένα έργο που αφορά και την περίοδο που εξετάζουμε και προσφέρει πλούσιο υλικό γιατί αναφέρεται  και σε πρωτογενείς πηγές (επιστολές, αποσπάσματα από την Εφημερίδα των Συζητήσεων της Βουλής, απομνημονεύματα και πολλά ακόμα) αλλά και σ’ ένα πλήθος δευτερογενών είναι το έργο του

Gunar Hering, Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα 1821-1936, μετάφραση Θόδωρος Παρασκευόπουλος.

Πηγή με τα ψηφιακά μεταδεδομένα: Ψηφιακή βιβλιοθήκη Ανέμη

Γι” αυτό το βιβλίο έχει κάνει μελέτη ο Νίκος Ε. Καραπαδίκης με δημοσίευσή της στο ψηφιακό περιοδικό Σύγχρονα Θέματα το οποίο αναζητήσαμε στην ψηφιακή βιβλιοθήκη του Παντείου Πανεπιστημίου Πάνδημος

Λέξεις κλειδιά: Διχασμός, Βενιζέλος, Κωνσταντίνος Α΄

Την εργασία επιμελήθηκαν οι φιλόλογοι Αγγελική Ταρσινού και Χριστίνα Σιδέρη

Το έργο του Καποδίστρια στο Ναύπλιο και το Άργος

Το έργο του Καποδίστρια στο Ναύπλιο και το Άργος 
Κατάλογος με ψηφιακές πηγές

Θέμα της έρευνάς μας στις ψηφιακές πηγές ήταν «Το έργο του Καποδίστρια στο Ναύπλιο και το Άργος». Η επιλογή του θέματος έγινε με σκοπό να αναδειχθεί το έργο του Καποδίστρια στην περιοχή και να συνδεθεί με την Τοπική Ιστορία.

Στόχος της δουλειάς μας, η εύρεση σχετικών πηγών στο διαδίκτυο και η παράθεσή τους με σύντομα σχόλια, βοηθητικά για έναν πιθανό ερευνητή, εξειδικευμένο ή μη.

Ο κατάλογος που ακολουθεί ξεκινάει από τις πιο σχετικές με το θέμα πηγές και συνεχίζει με πρωτογενές αρχειακό υλικό και πιο παλιές μελέτες και άρθρα που βρέθηκαν μετά από έρευνα στη  σελίδα www.openarchives.gr. Παρατίθενται και πηγές γενικά για τη ζωή και το έργο του Κυβερνήτη. Το οπτικοακουστικό υλικό δεν ερευνήθηκε. Υπάρχει όμως σχετικό υλικό στο Ψηφιακό Αρχείο Καποδίστρια του Ιδρύματος Λάτση. Πολλές μελέτες ή αρχεία δεν είναι ελεύθερα ψηφιακά. Κρίναμε όμως καλό να τα παραθέσουμε για μια πιο ολοκληρωμένη ενημέρωση του μελετητή. Κατάλογος με έντυπες πηγές δεν συντάχθηκε (το θέμα μας ήταν οι ψηφιακές πηγές). Εύκολα όμως ο ερευνητής μπορεί να βρει το υλικό που χρειάζεται από τη βιβλιογραφία των μελετών και των άρθρων των παρακάτω σελίδων.

Στόχος μας ήταν ο κατάλογος των πηγών να είναι όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένος στα συγκεκριμένα διαθέσιμα χρονικά περιθώρια. Ευνόητο είναι ότι η περαιτέρω ενασχόληση με το θέμα θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη ακρίβεια και αντιπροσωπευτικότητα στα αποτελέσματα της έρευνας. Ευχόμαστε αυτό να γίνει στο μέλλον.

Κατάλογος πηγών

Ψηφιακό Αρχείο Καποδίστρια (Από το Κοινωφελές Ίδρυμα Ι. Σ. Λάτση)

Εδώ βρίσκονται ψηφιοποιημένα πάνω από 1000 έγγραφα σχετικά με τον Καποδίστρια και την εποχή του. Ο μελετητής μπορεί να ερευνήσει αρχειακό υλικό από τα μεγάλα αρχεία της Ευρώπης, να δει προσωπικά αντικείμενα και την βιβλιοθήκη του ίδιου του Κυβερνήτη, να βρει σχετική έντυπη βιβλιογραφία, να έρθει σε επαφή με οπτικοακουστικό υλικό (ντοκιμαντέρ κτλ.) σχετικά με τη ζωή και το έργο του. Επιπλέον προτείνονται και σχετικές εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Το ψηφιακό αρχείο θα μπορούσε λοιπόν να αποτελέσει έναν πρώτο οδηγό για έναν απλό, αλλά κι έναν εξειδικευμένο ερευνητή.

Η περιγραφή του έργου ψηφιοποίησης του Αρχείου του Καποδίστρια γίνεται στην διεύθυνση: ΤO ΨΗΦΙΑΚΟ ΑΡΧΕΙΟ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

 

Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας & Πολιτισμού 

Πηγή πληροφοριών για πρόσωπα και γεγονότα της Αργολίδας μέσα από τη μελέτη αρχειακού υλικού αποτελεί η Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού. Άρθρα των συντακτών της ιστοσελίδας, κείμενα δημοσιευμένα, αποσπάσματα από διαλέξεις, βιβλία, φωτογραφίες, γενικά αρχειακό υλικό, κατά κύριο λόγο με αναφορά σε βιβλιογραφία βοηθούν τον ερευνητή του Καποδιστριακού έργου ειδικά στην περιοχή μας. Παρατίθεται ένας κατάλογος με τα άρθρα σχετικά με το θέμα και μια σύντομη αναφορά στο περιεχόμενό τους :

  1. Ο Καποδίστριας στο Άργος – Επισκέψεις και διαμονή του στην πόλη από το 1828 ως το 1831, Βασίλη Κ. Δωροβίνη, Περιοδικό Ελλέβορος, σελ. 84-90, τεύχος 6-7, Άργος 1990.

Άρθρο για την διαμονή του Καποδίστρια στο Άργος και το Ναύπλιο. Τεκμηρίωση με παραπομπές σε αρχειακές πηγές.

  1. Δημόσιο Αλληλοδιδακτικό Σχολείο Άργους , «Η εκπαίδευση στο Άργος επί Καποδίστρια (1828-1832)», Αννίτας Κορδατζή – Πρασσά, Περιοδικό Ελλέβορος «Πρώτο Αφιέρωμα στο Άργος», σελ. 83-89, τεύχος 11, 1994.

Άρθρο για την παιδεία γενικά στα χρόνια του Καποδίστρια, τα εγχειρίδια που χρησιμοποιήθηκαν, τους πρώτους δασκάλους, τα κτίρια για τα  αλληλοδιδακτικά σχολεία. Υπάρχει τεκμηρίωση με αναφορά σε πρωτογενείς πηγές. Η επιμέλεια είναι του Α. Τσάγκου (ενός από τους διαχειριστές της ιστοσελίδας).

  1. Το Ναύπλιο την ημέρα της δολοφονίας του Καποδίστρια, Κώστας Καιροφύλας, Ναυπλιακά Ανάλεκτα, τόμος V, έκδοση του Δήμου Ναυπλιέων, Ναύπλιο, 2004.

Άρθρο που στηρίζεται στο βιβλίο «Εικόνες της Νεωτέρας Ελλάδος» , του Ιταλού Τζεκκίνι, φίλου του Καποδίστρια, γιατρού και συμφοιτητή του που έτυχε να βρίσκεται στο Ναύπλιο τη μέρα της δολοφονίας του.

  1. Ναύπλιο: Η πορεία της δολοφονίας του Κυβερνήτη (1831), Χρήστος Πιτερός, Αρχαιολόγος Δ’ ΕΠΚΑ Ναυπλίου, Ναυπλιακά Ανάλεκτα VII, Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων, Δεκέμβριος 2009.

Στο άρθρο δεν αναφέρονται οι πηγές, δεν υπάρχουν παραπομπές σε αρχειακό υλικό. Ίσως υπήρχαν στην αρχική δημοσίευση.

  1. Η δολοφονία του Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, Β. Κρεμμυδά, Ερανιστής 14 (1977), Όμιλος Μελέτης Νέου Ελληνισμού, Αθήνα, 1977.

Μελέτη που στηρίζεται στην έρευνα πρωτογενούς αρχειακού υλικού. Διατίθεται ψηφιακά από την Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη πατώντας στον τίτλο της μελέτης που λειτουργεί ως σύνδεσμος:

  1. Kαποδίστριας Ιωάννης (1776-1831): Άρθρο γενικά για τον Καποδίστρια και το έργο του με αναφορά στο τέλος σε έντυπες πηγές. Συγκεκριμένα, περιέχει πληροφορίες για τη ζωή του Καποδίστρια στη Ρωσία, ενώ ενδιαφέροντα είναι τα αποσπάσματα από το προσωπικό ημερολόγιο (;) της Ρωξάνδρας Στούρτζα, κυρίας επί των τιμών της Ρωσικής Αυλής. Παράλληλα δίνονται στοιχεία για τη λειτουργία των αλληλοδιδακτικών σχολείων, της Γεωπονικής Σχολής της Τίρυνθας και των στρατώνων του Καποδίστρια. Παρουσιάζεται το χρονικό της δολοφονίας του.

Δεν αναφέρεται ο συντάκτης του άρθρου (χρονολογία δημοσίευσης: 8-1-2009)

  1. «Το Εθνικόν Στρατιωτικόν Νοσοκομείον Ναυπλίας την Καποδιστριακή Περίοδο», Νίκος Φ. Τόμπρος. Πρακτικά του Ζ΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (Πύργος – Γαστούνη – Αμαλιάδα, 11-17 Σεπτεμβρίου 2005), Τόμος Γ΄, Αθήναι, 2007. Απόσπασμα από τη μελέτη του συγγραφέα με το ίδιο θέμα, που παρατίθεται ολόκληρη στο τέλος της σελίδας πατώντας τον αντίστοιχο σύνδεσμο. Η ανακοίνωση στα πρακτικά (29 σελίδων) τεκμηριώνεται με αναφορά σε έντυπες πηγές, που θα φαίνονταν χρήσιμες στον ερευνητή. Η δημοσίευση περιλαμβάνει και φωτογραφίες με αναγραφή των πηγών τους). Η δημοσίευση του αποσπάσματος έγινε στις 28 Ιουλίου 2014.
  1.  Οι Κυβερνητικές πολιτικές υπέρ της δημόσιας υγείας των κατοίκων του Ναυπλίου (1821-1832), Νίκος Φ. Τόμπρος, Δρ Ιστορίας, Επίκουρος Καθηγητής του Παν/μίου Πελοποννήσου Τμήμα Ιστορίας, Ναυπλιακά Ανάλεκτα VI, Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων, 2007.

Σχετικό με το προηγούμενο θέμα άρθρο του ίδιου συγγραφέα. Απουσιάζουν οι πηγές και η αναγραφή της προέλευσης των φωτογραφιών. (δημοσίευση: 20-8-2010)

  1. Ο Κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας και οι αγώνες του για την προστασία του περιβάλλοντος, Ελένη Ε. Κούκου, Ομ. Καθηγήτρια του Εθνικού & Καποδιστριακού, Πανεπιστημίου Αθηνών, Ναυπλιακά Ανάλεκτα V, Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων, 2004.

Άρθρο με παραπομπές σε πρωτογενείς πηγές κυρίως από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Απουσιάζει κατάλογος με βιβλιογραφία. (δημοσίευση: 3-6-2010)

  1. Ιδιαίτερη αλληλοδιδακτική «Γυναικεία Σχολή» Ναυπλίου της Ελένης Δανέζη

Στο Αδάμ Γ. Αθουσάκης, Η εκπαίδευση στην Αργολίδα, Κορινθία και Μεγαρίδα κατά την Καποδιστριακή Περίοδο 1828-1832, Εκδόσεις «Καταγράμμα», Κόρινθος, 2003. Άρθρο με πληροφορίες για τα εκπαιδευτικά πράγματα στο Ναύπλιο την εποχή του Καποδίστρια. Δεν αναφέρονται πηγές, βιβλιογραφία (δημοσίευση: 11-6-2009)

  1. Η εκπαίδευση στην Αργολίδα επί Καποδίστρια (1828-1832), Δημόσια αλληλοδιδακτική σχολή θηλέων Πρόνοιας Ναυπλίου

Στο Αδάμ Γ. Αθουσάκης, Η εκπαίδευση στην Αργολίδα, Κορινθία και Μεγαρίδα κατά την Καποδιστριακή Περίοδο 1828-1832, Εκδόσεις «Καταγράμμα», Κόρινθος, 2003. Άρθρο σχετικό με το προηγούμενο θέμα (ειδική αναφορά στην πρόνοια του Καποδίστρια για την εκπαίδευση των Κρητών προσφύγων στο Ναύπλιο). Απουσία πηγών (δημοσίευση 12-6-2009)

  1. Η εκπαίδευση στο Άργος επί Καποδίστρια (1828-1832). Άρθρο γενικά για τα σχολεία του Άργους την εποχή του Καποδίστρια γραμμένο από τους συντάκτες της ιστοσελίδας. Ως πηγή αναφέρεται το Περιοδικό Ελλέβορος «Πρώτο Αφιέρωμα στο Άργος», τεύχος 11, 1994 (δημοσίευση: 9-5-2009).

Από την ίδια πηγή, και συγκεκριμένα από την εργασία της κ. Αννίτας Κορδατζή-Πρασσά, προέρχονται και τα επόμενα σχετικά άρθρα: α.  Ιδιαίτερο Παρθεναγωγείο Άργους (1828-1832) β. Δημόσιο Αλληλοδιδακτικό Σχολείο Άργους (1828-1832) (επιπρόσθετες πληροφορίες γενικά για την αλληλοδιδακτική μέθοδο) γ. Ιδιαίτερα Σχολεία «των κοινών γραμμάτων».

  1. Στρατώνες Καποδίστρια – Άργος: άρθρο των συντακτών για την ιστορία των στρατώνων με ειδική αναφορά στη χρήση των κτιρίων από τον Καποδίστρια. Αναφέρονται οι έντυπες πηγές.
  1. Εθνοσυνέλευση Δ΄ (Άργος, 11 Ιουλίου – 6 Αυγούστου 1829) (δημοσίευση: 16 – 2 – 2009). Άρθρο για την πραγματοποίηση των εργασιών της Δ΄ Εθνοσυνέλευσης στο Άργος με κάποιες λεπτομέρειες για πρόσωπα και πράγματα της πόλης. Δημιουργία των συντακτών της σελίδας. Αναφέρονται δύο πηγές.
  1. Γεωργική Σχολή Τίρυνθας

Σύντομο άρθρο για την Γεωργική Σχολή στην Τίρυνθα. Ως πηγή αναφέρεται το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο. Δίνεται ενδεικτικός κατάλογος βιβλιογραφίας.

  1. Ιερός Ναός Αγίου Ιωάννου ή Τιμίου Προδρόμου Άργους

Σύντομο άρθρο για τον ναό του Αγίου Ιωάννη και τη σχέση του με τον Καποδίστρια. Αναφέρονται δύο έντυπες πηγές.

  1. Καποδιστριακό σχολείο (1ο δημοτικό σχολείο Άργους)

Απόσπασμα από το βιβλίο του Οδυσσέα Κουμαδωράκη, Άργος το πολυδίψιον. Εκδόσεις Εκ Προοιμίου, Άργος 2007.

  1. Η εκπαίδευση στην Αργολίδα επί Καποδίστρια (1828-1832). Η εκπαίδευση θηλέων στο Ναύπλιο – Παρθεναγωγείο Σαρλότ Βολμεράνζ.

Αναλυτικές πληροφορίες για τη Σχολή Θηλέων της Σαρλότ Βολμεράνζ. Αναφέρεται και στα χρόνια του Καποδίστρια. Αναφέρεται η πηγή της δημοσίευσης: Βασιλική Α. Παγούνη, Ναυπλιακά Ανάλεκτα V (2004), Έκδοση Δήμου Ναυπλιέων. Στο τέλος δίνεται βιβλιογραφία.

  1. Το πρώτο χαρτοποιείο στην Ελλάδα – Κεφαλάρι Άργους (1827, 1829, 1833)

Άρθρο με πληροφορίες για την ίδρυση του πρώτου χαρτοποιείου στο Κεφαλάρι Άργους. Αναφέρεται στην επικοινωνία του αρχιμανδρίτη Διονύσιου Πύρρου με τον Καποδίστρια προκειμένου να τον βοηθήσει να φτιάξουν μαζί με τον Νικηταρά το χαρτοποιείο. Δεν αναφέρεται ο συντάκτης του άρθρου (μάλλον οι δημιουργοί της ιστοσελίδας) ούτε οι πηγές.

Τα επόμενα άρθρα της Αργολικής Αρχειακής Βιβλιοθήκης είναι προστατευμένα, δεν είναι δηλ. προσβάσιμα ψηφιακά χωρίς κωδικό:

  1. Προϋποθέσεις – Παράγοντες και Επιτεύγματα της Κοινωνικής Πολιτικής του Καποδίστρια (1828-1831). Γεώργιος Αθ. Χώρας. Πρακτικά Επιστημονικού Συμποσίου «Ιωάννης Καποδίστριας, 170 Χρόνια μετά: 1827-1997», Ναύπλιο 26-28 Σεπτεμβρίου 1997.
  1. Μια αίτησις αναιρέσως των Καποδιστριακών Χρόνων (Επί της δίκης Μαυρομιχαλαίων κατά Νοταράιων). Παναγιώτης Ι. Ζέπος. Πελοποννησιακά, τόμος Α΄, Αθήναι, 1956.
  1. Η θεμελίωση της Βιομηχανικής αναπτύξεως στην Πελοπόννησο στα Καποδιστριακά Χρόνια, Σπύρου Δ. Λουκάτου, Πελοποννησιακά, τόμος ΚΑ’, Αθήναι, 1995.
  1. Πρότυπο Αγροκήπιο και Σχολείο Τίρυνθας στα Καποδιστριακά Χρόνια. Σπύρος Κ. Λουκάτος. Πρακτικά Β’ συνεδρίου Αργολικών Σπουδών, Αθήνα, 1989.
  1. Αγροκήπιο Τίρυνθας – Γεωργική Σχολή (Ίδρυση, σκοπός, μισθοδοσία, σπουδαστές), Γρηγόριος Παλαιολόγος (Διευθυντής του Αγροκηπίου Τίρυνθας). Αθουσάκης Αδάμ, Δρ. Αρχαιολογίας – Ιστορικός.
  1. Σχέσεις Πολιτείας και Εκκλησίας (Προσπάθεια ρυθμίσεως αυτών επί Καποδίστρια). Μενέλαος Α. Τουρτόγλου, Καθηγητής Πανεπιστημίου.
  1. Στατιστικές ειδήσεις για την επαρχία Ναυπλίου (1828). Αθανάσιος Θ. Φωτόπουλος δ.Φ.
  1. Κεντρικόν Πολεμικόν Σχολείον (Ευελπίδων). Πρώτες εξετάσεις, Οκτώβριος 1829. Κων. Λ. Κοτσώνης, ταξίαρχος ε.α. “Πελοποννησιακά” (1985-1986), τόμος 16. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών.
  1. Μοναστηριακά Πελοποννήσου κατά την Καποδιστριακή περίοδο. Ελένη Δ. Μπελιά, δ. Φ. “Πελοποννησιακά” (1985-1986) , τόμος 16. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών.
  1. Η Πρόνοια προάστιο του Ναυπλίου. Γεώργιος Αθ. Χώρας, δ. Θ., τ. Δ/ντης Υπ. Παιδείας. “Πελοποννησιακά” (1985-1986), τόμος 16. Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών.
  1. Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια και η Ρωσία, Δημήτρης Λουλές, «Μνήμων», τόμος 10 (1985), Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού.

Εύκολα προσβάσιμη ιστοσελίδα με πολλές πληροφορίες για το έργο του Καποδίστρια στο Ναύπλιο και το Άργος σε όλους τους τομείς: παιδεία, εκκλησία, δικαιοσύνη, οικιστική πολιτική, στρατός, εξωτερική πολιτική, οικονομία. Υπάρχουν εικόνες, φωτογραφίες, έντυπη βιβλιογραφία και ψηφιακή. Δεν αναφέρονται όμως οι συντάκτες και οι δημιουργοί, έτσι χρειάζεται διασταύρωση και έλεγχος άρθρων και πηγών.

Ενδιαφέρον για το πέρασμα του Καποδίστρια από το Ναύπλιο είναι το άρθρο του Χρ. Πιτερού Τα ίχνη του Καποδίστρια στο Ναύπλιο (Χρ. Πιτερός, Πηγή : Διημερίδα Διεθνείς Σχέσεις, Ιστορία και Εξωτερική Πολιτική της Ελλάδος, στην εποχή του Κυβερνήτου Ιωάννη Καποδίστρια). Παραθέτει βιβλιογραφικές πηγές, παραπομπές – σημειώσεις. Χωρίς χρονολογία το άρθρο.

  • Ο Ιωάννης Καποδίστριας και το Ναύπλιο, Δ. Χ. Γεωργόπουλος, Ιστορικός – Αρχειονόμος, Αν. Προϊστάμενος στα Γ.Α.Κ. νομού Αργολίδας. Διαμορφωμένο από την εφημερίδα κείμενο που ολόκληρο εκφωνήθηκε στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο «Βουλευτικό» στις 11- 11- 2014 στο πλαίσιο της παρουσίασης της νέας εκδοτικής σειράς της εφημερίδας «Η Καθημερινή» με τον τίτλο «ΗΓΕΤΕΣ». Το άρθρο δίνει χαρακτηριστικά σημεία από τη ζωή του Καποδίστρια στο Ναύπλιο. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην ίδρυση της Γεωργικής Σχολής στην Τίρυνθα και την ανέγερση ανδριάντα προς τιμή του Κυβερνήτη μετά τον θάνατό του. Δεν παρατίθενται πηγές, που προφανώς θα υπήρχαν στην αρχική παρουσίαση.
  • Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Το πρώτο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα που ίδρυσε ο Κυβερνήτης της Ελλάδας Ιωάννης Καποδίστριας.  Αντ/γος ε.α. Χρήστος Σ. Φωτόπουλος, Επίτιμος Γενικός Επιθεωρητής Στρατού. Στρατιωτική Επιθεώρηση, 146, Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 2003. Εργασία που παρουσιάστηκε από τον γράφοντα στο συνέδριο «Ο Ιωάννης Καποδίστριας και η ευρωπαϊκή του φυσιογνωμία» που πραγματοποιήθηκε στην πόλη της Κέρκυρας στις 14 και 15 Δεκεμβρίου 2002, από την Υπηρεσία Πολιτισμού της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Κέρκυρας. Άρθρο 12 σελίδων με λεπτομέρειες για την ίδρυση της Σχολής Ευελπίδων από τον Καποδίστρια και τα προβλήματα στην λειτουργία της. Στο τέλος παρατίθεται βιβλιογραφία και παραπομπές σε αρχειακό πρωτογενές υλικό.
♦ Διατριβές σχετικές με το θέμα

 E-Locus, Ιδρυματικό Καταθετήριο της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης.

  • Η Εκκλησία κατά την επανάσταση του 1821 και την περίοδο διακυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια (1821-1832). Μεταπτυχιακή εργασία του Π. Ανδριανόπουλου, Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Κρήτης. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για το έργο του Καποδίστρια και στην περιοχή Ναυπλίου – Άργους σχετικά με τα εκκλησιαστικά και τα εκπαιδευτικά. Ολόκληρη η μελέτη διατίθεται ψηφιακά.

Ιδρυματικό αποθετήριο ΕΜΠ 

Τα εκπαιδευτικά κτήρια της Καποδιστριακής περιόδου (1828-1831), Χαντζάρα, Ευαγγελία (24-9-2012) – Βιβλιοθήκη ΕΜΠ – διαλέξεις. Μελέτη με θέμα τα εκπαιδευτικά κτίρια που χτίστηκαν την Καποδιστριακή περίοδο (1828-1831) στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Πιο συγκεκριμένα υπάρχουν κεφάλαια ανάμεσα στα άλλα, για το Αλληλοδιδακτικό σχολείο του Άργους  και  το Αγροκήπιο της Τίρυνθας. Η συγγραφέας αντιμετωπίζει το όλο θέμα από την πλευρά του  «αρχιτέκτονα-μηχανικού».

Νημερτής – Ιδρυματικό αποθετήριο Πανεπιστημίου Πατρών

  • Τυπολογίες και κατασκευαστικά συστήματα νεοκλασικής αρχιτεκτονικής στο Ναύπλιο. 2008. Γκιούλη Βασιλική. Διπλωματική εργασία στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών. Θέμα της έχει τον πολεοδομικό και αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της πόλης του Ναυπλίου μετά τον Καποδίστρια (διάνοιξη δρόμων, η συνοικία Πρόνοια, κτίρια κτλ., νεοκλασικά χαρακτηριστικά). Η μελέτη (270 σελίδων) διατίθεται σε ψηφιακή μορφή.

Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών 

♦ Αρχειακό πρωτογενές υλικό

* Δύσκολο να διαβαστούν από έναν απλό ερευνητή πολλά από τα πρωτότυπα έγγραφα που έχουν ψηφιοποιηθεί. Μάλλον χρειάζονται ειδικές γνώσεις. Ενδεικτικός κατάλογος:

Γενικά Αρχεία του Κράτους

  • Συλλογή Γιάννη Βλαχογιάννη. Τίτλος: Η Μάνη και ο Καποδίστριας 1) Ανάκρισις περί του φόνου του Καποδίστρια 2) Πρωτόκολλον Διοικητηρίου Σπάρτης (1.4.1831 – 19 Σεπτεμβρίου 1831) 3) Ποιήματα Σούτσου και κατά Σούτσου (σχετικά με φόνο Καποδίστρια) 4) Επιστολαί διάφοραι». Φάκελος με 30 έγγραφα που διατίθενται ψηφιακά (πατώντας τον σύνδεσμο ψηφιακά αντίγραφα). Δυσκολεύεται κανείς να τα διαβάσει χωρίς ειδικές γνώσεις, όπως και πολλά από τα περιεχόμενα των φακέλων των αρχείων. Διαβάζουμε στη σελίδα το περιεχόμενο του φακέλου: απόσπασμα της εξομολόγησης του Ιωάννη Καραγιάννου καταδικασθέντος σε θάνατο, αλληλογραφία περί των εξ Ύδρας κινημάτων, περίληψη των παρά της ενταύθα Αστυνομίας συλληφθέντων εγγράφων και παρ’ αυτής πεμφθέντων με την υπ’ αριθμ. 994 αναφοράν της εις την Γραμματεία της Επικρατείας, κ.ά. Βρίσκουμε ακόμα ποιήματα Σούτσου και κατά Σούτσου (σχετικά με το φόνο Καποδίστρια) – επιστολές. Τα πρωτότυπα αρχεία βρίσκονται στην Κεντρική Υπηρεσία Γ.Α.Κ.
  • Συλλογή Γιάννη Αναπλιώτη: Μελέτες και άρθρα σχετικά με τον Καποδίστρια. Επιστολές Καποδίστρια, έγγραφα Καποδιστριακής περιόδου. Μελέτες και άρθρα Αναπλιώτη για τον Καποδίστρια (ανάτυπα, αποκόμματα εφημερίδων, φωτοαντίγραφα μελετών, δακτυλογραφημένα αντίγραφα επιστολών και εγγράφων της καποδιστριακής περιόδου, δακτυλογραφημένα άρθρα και μελέτες, χειρόγραφες σημειώσεις. Η συλλογή δεν διατίθεται ψηφιακά. Τα πρωτότυπα έγγραφα βρίσκονται στα Γ.Α.Κ. Μεσσηνίας.
  • Αρχείο Θαλάσσιου δικαστηρίου περιόδου Καποδίστρια (1828-1832) Περιεχόμενο:  15 φάκελοι με έγγραφα των ετών 1828-1832 που αφορούν υποθέσεις πλοίων, επιστολές, λογαριασμούς, αποσπάσματα από ημερολόγια πλοίων, αποφάσεις της “Αντί του Θαλασσίου Δικαστηρίου Επιτροπής» που αφορούν υποθέσεις πλοίων, αντίγραφο προκήρυξης του Ναυάρχου Α. Μιαούλη, αντίγραφα καταθέσεων, διακήρυξη της Γενικής Γραμματείας της Επικρατείας, ναυτικές υποθέσεις, κ.ά. Τα έγγραφα διατίθενται ψηφιακά. Τα πρωτότυπα βρίσκονται στην κεντρική υπηρεσία ΓΑΚ. Αφορούν έναν πιο εξειδικευμένο μελετητή του έργου του Καποδίστρια στον τομέα της ναυτιλίας.
  • Αρχείο Επιτροπής Οικονομίας περιόδου Καποδίστρια (1828-33) 359 φάκελοι που περιέχουν επιστολές, λογαριασμούς, ισολογισμούς, λογιστικές καταστάσεις, αποδείξεις (εισπράξεων και πληρωμών), διαταγές, κατάστιχα, γραμμάτια, γραμμάτια πληρωμής, αιτήσεις, δηλωτικά πλοίων, κ.ά. Υπάρχουν ψηφιακά αντίγραφα, τα πρωτότυπα στα κεντρικά ΓΑΚ.
  • Αρχείο Γραμματείας/Υπουργείου των Στρατιωτικών (περιόδου Κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια) [1830 – 1833] 194 φάκελοι με επιστολές, γραμμάτια (πληρωμής, κ.ά), λογαριασμούς, ισολογισμούς, αποδείξεις πληρωμών, ονομαστικούς καταλόγους στρατιωτικών και υπαξιωματικών, ετήσιο ονομαστικό έλεγχο των αξιωματικών, υπαξιωματικών και στρατιωτικών του Β” Λόχου, καταστάσεις προμηθειών, επίσημη αλληλογραφία, αιτήσεις, διαταγές, καταστάσεις μισθοδοσίας και εξοφλητικά έγγραφα. Επίσης, περιλαμβάνει μεταβολές συμβάσεων, καταλόγους μισθών, καταλόγους συλληφθέντων, ονομαστικούς καταλόγους αποσπασμάτων, καταστάσεις ενδυμασίας, στρατολόγια, λογιστικές καταστάσεις, καταστάσεις τροφοδοσίας, καταστάσεις ετήσιων ονομαστικών ελέγχων, αποδείξεις γραμματίων τα οποία ελάμβαναν οι στρατιωτικοί που παραιτούνταν, έγγραφα για τη διαμοίραση άρτου κ.ά.
  • Σελίδα με συλλογή χαρακτικών που δεν ερευνήθηκε (πατάμε πάνω στον ανοιχτό φάκελο για να προχωρήσουμε)

Αρχείο Δημογεροντίας Ναυπλίου  [1835 – 1837]. Φάκελος με τεκμήρια που διατίθενται ψηφιακά. (Γενικά Αρχεία Κράτους – Ναύπλιο)

Πανδέκτης – Ψηφιακός Θησαυρός Ελληνικής Ιστορίας και Πολιτισμού – Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (γράφουμε Ιωάννης Καποδίστριας στην αναζήτηση). Συλλογή από προσωπογραφίες – λιθογραφίες, ελαιογραφίες κτλ., προτομές, ανδριάντες του Καποδίστρια με τεκμηρίωση της προέλευσής τους. Επιστολές του Ιωάννη Καποδίστρια και του αδερφού του Αυγουστίνου.

Ψηφιακή βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Ανδρών αγαθών βίος Αδαμαντίου Κοραή και του Κυβερνήτου της Ελλάδος Ιωάννου Α. Καποδίστρια. Επιτομή Φυσικής εις τρία βιβλία. Μεταφυσική εις τέσσαρα Οντολογίαν, Ψυχολογίαν, Κοσμολογίαν, Θεολογίαν ης προτέτακται εισαγωγή περί των ενεργειών της ψυχής και αρχολογία είτ” ουν στοιχειώδης φιλοσοφία. Ξυνωρίς: ήτοι Φυσική και Μεταφυσική, Εν Αιγίνη : Εκ της Τυπογραφίας Ανδρέου Κορομηλά, 1834. Διατίθεται ψηφιακά όλη η μελέτη. Στο πρώτο μέρος εγκωμιάζεται ο Κυβερνήτης και το έργο του. Ενδιαφέρον από την άποψη του χρόνου συγγραφής του.

Κοσμόπολις, συλλογή με ψηφιακά περιοδικά, του Πανεπιστημίου Πατρών

  • Καποδίστριας – Τρικούπης – Βενιζέλος, Α. Μάβρος, περ. Ο Νουμάς, Τόμ. 11, Αρ. 506 (1913), Άρθρο στο οποίο παρουσιάζονται εκ παραλλήλου οι προσωπικότητες τριών Ελλήνων Κυβερνητών, του Καποδίστρια, του Τρικούπη και του Βενιζέλου. «… και οι τρεις τους ήταν εχθροί του δασκαλισμού κι ένιωθαν κι αγαπούσαν την δημοτική γλώσσα». Διατίθεται ψηφιακά στη διεύθυνση :
  • Ο κυβερνήτης της Ελλάδος, Ιω. Καποδίστριας, περ. Ποικίλη Στοά, Τόμ. 5, Αρ. 1 (1885), Παναγιώτης Χαλκιόπουλος. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη ζωή του Καποδίστρια μέχρι τον ερχομό του στην Ελλάδα και την ανάληψη καθηκόντων του, την πολιτική του πορεία και δραστηριότητα από τα νεανικά του χρόνια. Φωτίζονται πτυχές της δράσης του στην Ευρώπη του 19ου αιώνα. Τέλος παρατίθενται χαρακτηριστικές επιστολές του προς τον Πρόεδρο της Εθνικής Συνελεύσεως της Ελλάδας και προς τον Πρόεδρο της Προσωρινής Κυβερνήσεως της Ελλάδος. Άρθρο 37 σελίδων που διατίθεται ψηφιακά.
  • * Ιωάννης Καποδίστριας. Στέφανος Ξένος, περ. Ποικίλη Στοά, Τόμ. 6, Αρ. 1 (1886), 1885 (και σε pdf). Άρθρο 70 σελίδων με πληροφορίες για τη ζωή και επαινετικές αναφορές για το έργο του Καποδίστρια. Παρουσίαση των προβλημάτων που συνάντησε όταν ήρθε στο Ναύπλιο και των πολιτικών γεγονότων που οδήγησαν στη δολοφονία του. Ιδιαίτερη αναφορά στον πρωταγωνιστικό ρόλο των δημογερόντων της Ύδρας εναντίον του. Διατίθεται ψηφιακά.
  • Ιωάννης Α. Καποδίστριας, Σ., περ. Εστία, Τόμ. 23, Αρ. 589 (1887). Άρθρο για τον Καποδίστρια. Αναφέρεται μόνο το αρχικό του δημιουργού του (Σ.). Από εδώ: http://xantho.lis.upatras.gr/kosmopolis/index.php/estia/article/view/73524  δεν ανοίγει το έγγραφο.
Ανέμη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών Πανεπιστημίου Κρήτης
  • Καποδίστριας & Όθων: Επιστολιμιαία βιβλιοκρισία, Δημητρίου Βερναρδάκη. Αθήνα, 1962. Δεν είναι προσβάσιμο διαδικτυακά.
  • Ιωάννης Καποδίστριας ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδος: Ανεκδοτική ιστορία του πρώτου Κυβερνήτου επί τη βάσει των ανεκδότων εγγράφων του Καποδιστριακού αρχείου, των αρχείων της οικογενείας Ζαϊμη και πολλών άλλων παλαιών πηγών, χειρογράφων και εντύπων, Δ. Γατοπούλου. 1891-1956. Το αρχείο δεν διατίθεται ψηφιακά.
  • Επιστολαί Ι. Α. Καποδίστρια, Κυβερνήτου της Ελλάδος.: Διπλωματικαί, διοικητικαί και ιδιωτικαί, γραφείσαι από 8 Απριλίου 1827 μέχρις 26 Σεπτεμβρίου 1831, / συλλεγείσαι μεν και καταταχθείσαι φροντίσι των Αδελφών αυτού, εκδοθείσαι δε παρά Ε. Α. Βετάν … Ελληνιστί δε εκδίδονται δαπάναις Π. Δ. Στεφανίτση Λευκαδίου, Ιατρού, μεταφρασθείσαι εκ του Γαλλικού παρά Μιχαήλ Γ. Σχινά. 1841-1843. Αθήνα, Τύποις Κωνσταντίνου Ράλλη. 4 τόμοι με επιστολές του Καποδίστρια. Ο 2ος και ο 4ος διατίθενται σε ψηφιακή μορφή.
  • Correspondance du comte J. Capodistrias, président de la Grèce : comprenant les lettres diplomatiques, administratives et particulières, écrites par lui depuis le 20 Avril 1827 jusqu’au 9 Octobre 1831, recueillies et mises en ordre par les soins de ses frères et publiées par E. A. Bétant, l’un de ses secrétaires. Abraham Cherbuliez et Ce, Libraires, 1839. Οι επιστολές του Καποδίστρια στα γαλλικά. Και οι 4 τόμοι διατίθενται σε ψηφιακή μορφή.
  • Ιωάννης Καποδίστριας Κυβερνήτης της Ελλάδος, Α.Μ. Ιδρωμένου. Εν Αθήναις: Τύποις Π. Δ. Σακελλαρίου, 1900. 158 σελίδες αφιερωμένες στον Καποδίστρια και το έργο του. Οι παραπομπές και οι βιβλιογραφικές αναφορές θα ήταν χρήσιμες στον μελετητή. Ολόκληρη η μελέτη σε ψηφιακή μορφή.
Ψηφιοθήκη ΑΠΘ
  • Λιθογραφίες, προσωπογραφίες για τον Καποδίστρια

Ιωάννης Αντωνίου Καποδίστριας, Κερκυραίος φιλόπατρις: τεκμήριον σεβασμού και ευγνωμοσύνης 

Jean Capodistrias : president de la Grece=Ιωάννης Καποδίστριας : κυβερνήτης της Ελλάδας

Graf Capodistrias : Praesident von Griechenland=Κόμης Καποδίστριας : Κυβερνήτης της Ελλάδος

Le Comte Jean Capo d” Istria=Ο Κόμης Ιωάννης Καποδίστριας

Capodistria=Καποδίστριας

  • Ελληνική Πολιτεία: Ψήφισμα 1018, αρ. 1018 : παράρτημα του αρ. 3 της Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος:  Εξαγωγή: Διαμετακόμισης (Pertransito) : Διάταξις (ταρίφα) τελωνείου: ο Κυβερνήτης Ι.Α. Καποδίστριας. Ψήφισμα και διάταξη για τα τελωνεία. Ναύπλιο 1830. Ελεύθερο ψηφιακά.
  • *Ανέκδοτος επιστολή του Κυβερνήτου, Ναυτικόν Απομαχικόν Ταμείον, Μουσείον Ιστορικόν, Εκ του τυπογραφείου Σ. Κ. Βλαστού, Εν Αθήναις, 1868. Επιστολή του Καποδίστρια από τη Γενεύη στις Ευρωπαϊκές Δυνάμεις υπέρ του Ελληνικού ζητήματος (1824) (παρατίθεται και η πρωτότυπη στα γαλλικά). Αναφέρεται και κατάλογος με κειμήλια που εκτίθενται στο Μουσείο (ανάμεσά τους και προσωπικά αντικείμενα του Κυβερνήτη). Διατίθεται ψηφιακά.
Λογοτεχνικό και Ιστορικό αρχείο 
  • Σώζεται τμήμα του αρχείου της Εθνικής Χρηματιστικής Τράπεζας , της πρώτης ελληνικής τράπεζας του νεοσυσταθέντος ελληνικού κράτους που ίδρυσε ο Καποδίστριας το 1828, όχι όμως ψηφιοποιημένο.
  • Φωτογραφία του 1930 από τον Αγ. Σπυρίδωνα
Πλειάς, ψηφιακή συλλογή ελληνικών περιοδικών του 19ου αι. – Πανεπιστήμιο Πατρών
  • Επιστολή Κυβερνήτου, Ι. Α. Κ. Καποδίστριας, Περ. Πανδώρα, Τευχ. 399, 1866. Επιστολή που έστειλε ο Καποδίστριας από την Γενεύη το 1826 σε ξένους διπλωμάτες προσπαθώντας να τους πείσει ότι η Ελλάδα πήρε υπέρογκα δάνεια, αλλά παρόλα αυτά θα τηρήσει τις υποχρεώσεις της.
  • Βιογραφικόν ιχνογράφημα Ιωάννης Καποδίστριας, Αλβάνας Φρ. (μτφρ.), Περ. Παρνασσός, Τεύχη 11-12 (Έτος IΖ), 1895. Το άρθρο παρουσιάζει τον Καποδίστρια ως διπλωμάτη στις υπηρεσίες του τσάρου Αλέξανδρου. Αναφέρεται ακόμα στην πολιτική των Δυνάμεων σχετικά με την τύχη των Επτανήσων. Διατίθεται ψηφιακά.
  • Καποδίστριας, Ανώνυμο, Περ. Άστυ, Τεύχος 83 (1887). Σατιρικό ποίημα 3 στροφών με τίτλο «Καποδίστριας»
♦ Μελέτες

Ήλιος, Αποθετήριο Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

  • Η Τυπογραφία στο Νέο Ελληνικό Κράτος (1828-1884), Συγγραφέας/Δημιουργός: Σκλαβενίτης Τριαντάφυλλος, 2000, Εκδ. Βουλή των Ελλήνων. Μελέτη 32 σελίδων με λεπτομέρειες για την τυπογραφία στην Αθήνα (1835-1884), το Ναύπλιο (1828-1879), την Αίγινα (1828-1839) και την Ερμούπολη της Σύρου (1828-1862). Ελεύθερο ψηφιακά.

Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού – Μνήμων

  • Ένα υπόμνημα του 1829 περί στατιστικής. Καταβολές και επιδράσεις. Νίκου Ανδριώτη, Μνήμων 18, 1996 : 181-190. Υπόμνημα που υποβάλλει στον Καποδίστρια ο Σπυρίδων Σκούφος, με καταγωγή από τη Σμύρνη και συστάσεις από τον Α. Μαυροκορδάτο,  για την καταμέτρηση του πληθυσμού τον Οκτώβριο του 1829. Ο Καποδίστριας δεν το λαμβάνει υπόψη  του μάλλον λόγω της εμπλοκής του Σκούφου στις αντιπολιτευτικές δραστηριότητες και την επιδίωξή του να αναλάβει  δημόσιο αξίωμα. Ελεύθερο ψηφιακά.
  • Ευρετήριο των επιστολών του Ι. Καποδίστρια, Λούκος Χ.Κ. και Βγενά Α. Βαρθολομαίου, Μνήμων 6 (1977) :131-211. Ευρετήριο για την τετράτομη Αλληλογραφία του Καποδίστρια που εκδόθηκε το 1839 από τον Ε.Α. Betant, προσωπικό γραμματέα του Κυβερνήτη, σε συνεργασία με τους αδερφούς του. Η έκδοση αυτή απέβλεπε στην δικαίωση του έργου του Κυβερνήτη. Η αλληλογραφία αυτή μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Μιχαήλ Σχινά και εκδόθηκε στα 1841-43. Το ευρετήριο συντάχθηκε για να βοηθήσει τον ερευνητή να προσπελάσει τον μεγάλο όγκο των πηγών και τα κενά που υπάρχουν στη γαλλική και την ελληνική έκδοση. Το ευρετήριο διατίθεται ψηφιακά.
  • Άρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, επιμέλεια Κώστα Δάφνη, τ. Α”, έκδ. «Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών», Κέρκυρα 1976, 8ον, σελ. λη” + 324., Μακεδονικά, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών. Άρθρο με κριτική του έργου. Υπογράφεται από τον Στέφανο Παπαδόπουλο, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Το αρχείο αυτό που έχει επιμεληθεί ο Κ. Δάφνης αποτελείται από 9 τόμους με τα δημοσιευμένα Καποδιστριακά έγγραφα. Περιλαμβάνει έγγραφα από το 1811 έως το 1828. Τα δημοσίευσε η Εταιρεία Κερκυραϊκών Σπουδών από 1976-1985. Το αρχείο αυτό ολόκληρο είναι ψηφιοποιημένο.
  • Ιωάννης Καποδίστριας (Βικιπαίδεια). Άρθρο για τη ζωή και τη δολοφονία του Καποδίστρια, παρουσίαση και κριτική για το έργο του. Στο τέλος παρατίθεται αναλυτικός κατάλογος από ηλεκτρονικές, αλλά και έντυπες πηγές, ιδιαίτερα σημαντική βοήθεια για τον μελετητή.

Την εργασία επιμελήθηκαν οι φιλόλογοι Παρασκευή Κοτταρά, Δέσποινα Μπαράτση, Ευφροσύνη Τζιαβάρα.